रेल्वेची २५ हजार व्होल्टची तार रुळांवर पडली तर काय होईल?

भारतीय रेल्वेच्या गाड्या २५ हजार व्होल्टच्या ओव्हरहेड वीजतारांवरून धावतात. एवढा प्रचंड दाब असलेली तार तुटून लोखंडी रुळावर पडली तर काय होईल, हा प्रश्न अनेकांच्या मनात येतो. मात्र आधुनिक तंत्रज्ञान, स्वयंचलित संरक्षण यंत्रणा आणि भक्कम अर्थिंगमुळे अशा प्रसंगातही विद्युत प्रवाह दूरवर पसरत नाही, तर तो लगेच जमिनीत विलीन होतो.

भारतीय रेल्वे हे जगातील चौथ्या क्रमांकाचे मोठे रेल्वे जाळे आहे. देशाचे एकूण रेल्वे जाळे ६७ हजार मार्ग किलोमीटरपेक्षा अधिक पसरलेले आहे. रेल्वेच्या आकडेवारीनुसार ३० सप्टेंबर २०२६ पर्यंत ७० हजार ३११ मार्ग किलोमीटर जाळ्याचे विद्युतीकरण पूर्ण झाले आहे. काही गाड्या डिझेल आणि सीएनजीवर धावतात, तर वाफेची इंजिने आता केवळ विशेष प्रसंगी चालवली जातात; बहुतांश गाड्या २५ हजार व्होल्टच्या ओव्हरहेड तारांवरच चालतात.

रुळांना स्पर्श केला तरी धक्का का बसत नाही?

ओव्हरहेड तारांमध्ये २५ हजार व्होल्टचा पुरवठा असूनही रुळांवर सहसा विद्युत प्रवाह जाणवत नाही. याचे कारण म्हणजे रुळाच्या संपूर्ण लांबीवर वीज सतत वाहत नाही. सिग्नलिंग आणि स्थानक परिसरातील केवळ २० टक्के मार्गावरून अतिशय कमी दाबाची वीज जाते. त्यामुळे रुळांना स्पर्श केल्यास धक्का बसत नाही.

यामागे एक साधे वैज्ञानिक तत्त्व आहे. वीज वाहण्यासाठी नेहमी सर्वात लहान आणि सोपा मार्ग निवडते. रेल्वे रुळ टाकताना ठराविक अंतरावर जड तांब्याची अर्थिंग उपकरणे बसवली जातात. विद्युत प्रवाह रुळांपर्यंत पोहोचताच तो रुळांवर न थांबता अर्थिंग उपकरणाद्वारे थेट जमिनीत विलीन होतो. त्यामुळे वीज रुळांवर रेंगाळत नाही आणि अपघाताचा धोका टळतो.

तार पडताच वीजपुरवठा खंडित होतो

२५ हजार व्होल्टची जिवंत ओव्हरहेड तार अचानक तुटून रुळांवर पडली, तर रेल्वेची सुरक्षा प्रणाली तात्काळ कार्यान्वित होते. रुळ स्वतःच उत्तम अर्थिंगचे काम करतात, त्यामुळे तार पडताच शॉर्ट सर्किट होते आणि स्वयंचलित संरक्षण प्रणाली सेकंदाच्या काही अंशात मुख्य वीजपुरवठा खंडित करते. संपूर्ण लाईनवरील विद्युत प्रवाह तात्काळ थांबतो.

तार पडल्यावर निर्माण होणारा प्रचंड विद्युत प्रवाह दूरवर पसरण्याऐवजी लगेच जमिनीत शोषला जातो. विविध ठिकाणी जमिनीत खोलवर जोडलेले तांब्याच्या तारांचे जाळे कोणत्याही अडथळ्याशिवाय हा प्रवाह सुरक्षितपणे शोषून घेते. त्यामुळे थोड्या अंतरावर उभ्या असलेल्या ट्रेनला किंवा तिच्या प्रवाशांना विजेचा धक्का लागत नाही. ट्रेनची चाके आणि रुळ दोन्ही धातूचे असल्याने ते थेट जमिनीला जोडलेल्या अर्थिंग जाळ्याचा भाग असतात आणि डब्यांची रचना एका संरक्षक ढालीप्रमाणे काम करते.

तुटलेल्या तारेजवळ जाणे धोकादायक

सुरक्षा उपायांमुळे विद्युत प्रवाह दूरवर पसरत नसला, तरी २५ हजार व्होल्टच्या शॉर्ट सर्किटमुळे संपर्काच्या ठिकाणी प्रचंड उष्णता निर्माण होते. जिवंत तार रुळाला जिथे स्पर्श करते, त्या ठिकाणचे तापमान इतके वाढू शकते की रुळाचा लोखंडी भाग किंवा तार वितळू शकते. या अति तापमानामुळे रुळ वाकडे किंवा विकृत होऊ शकतात आणि त्यांची दुरुस्ती करावी लागते.

रेल्वे सुरक्षा नियमांनुसार जिवंत २५ हजार व्होल्ट ओएचई लाईनपासून नेहमी सुरक्षित अंतर राखले पाहिजे. हा दाब इतका शक्तिशाली असतो की तारेला स्पर्श न करताही तारेच्या २ मीटरच्या आत धोकादायक विद्युत ठिणगी तयार होऊ शकते. ही ठिणगी किंवा धक्का कोणत्याही व्यक्तीसाठी प्राणघातक ठरू शकतो, त्यामुळे तुटलेल्या तारेजवळ जाणे अत्यंत धोकादायक मानले जाते.

स्रोत: मूळ बातमी