दिवाळी अंक: ११७ वर्षांची समृद्ध साहित्य परंपरा

मराठी माणसाची दिवाळी दिवाळी अंकाशिवाय पूर्ण होत नाही. खमंग फराळासोबत दर्जेदार साहित्याचा आस्वाद घेणे ही मराठी वाचनसंस्कृतीचा भाग बनली आहे. ही परंपरा आता ११६ वर्षे पूर्ण करून ११७ व्या वर्षाकडे वाटचाल करीत आहे. अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनही शतकाच्या उंबरठ्यावर आहे. बृहन्महाराष्ट्रातील इंदूर, भोपाळ, ग्वाल्हेर आणि अहमदाबाद येथेही दिवाळी अंक प्रकाशित होतात. महाराष्ट्रात दिवाळी अंकाशिवाय दिवाळी नाही, असे सांस्कृतिक आणि आर्थिक समीकरण तयार झाले आहे.

पहिला अंक आणि सुरुवात

वर्ष १९०९ मध्ये पुण्यात काशीनाथ रघुनाथ आजगावकर तथा का. रा. मित्र यांनी ‘मनोरंजन’चा पहिला दिवाळी अंक प्रकाशित केला. तेच त्याचे संपादक आणि प्रकाशक होते. त्याआधी १९०५-०६ च्या काळात ‘आनंद’ नियतकालिकात दिवाळी विशेष लेख प्रसिद्ध होत असत. पाश्चात्त्य देशांत सणांसाठी विशेषांक प्रकाशित होत असल्याच्या प्रेरणेतून मित्र यांनी स्वतंत्र दिवाळी अंक सुरू केला. तेव्हापासूनचा प्रवास आज छापील अंकासोबत ई-दिवाळी अंक आणि पीडीएफ स्वरूपातील अंकांपर्यंत पोचला आहे. या उपक्रमाने नियतकालिकांच्या विश्वात नवा पायंडा पाडला आणि विविध विषयांवरील अंक प्रसिद्ध होऊ लागले.

अंकांत काय असते

दिवाळी अंकांत कथा, कविता, ललित लेख, कादंबरी, वैचारिक लेखन, विनोद, व्यक्तिचित्रे आणि सामाजिक विषयांवरील साहित्याची मेजवानी असते. स्त्री जीवन, सामाजिक सुधारणा, शिक्षण, ग्रामीण वास्तव, राजकारण, अर्थकारण, विज्ञान, पर्यावरण, कला आणि संस्कृती अशा विषयांचे प्रतिबिंब त्यात उमटते. काळानुसार वाचकांच्या आवडीनिवडी आणि सामाजिक प्रश्न बदलले आणि त्यानुसार संपादकांनीही अंकांत बदल केले.

मोठी बाजारपेठ

दरवर्षी शेकडो पारंपरिक दिवाळी अंक प्रकाशित होतात. साहित्यिक आनंदाबरोबरच त्यांची मोठी व्यावसायिक बाजारपेठ आहे. छपाई, मुद्रण उद्योग, लेखक-कवींचे मानधन आणि वितरण यामुळे कोट्यवधी रुपयांची उलाढाल होते. वाचकांनी अंक खरेदी करावेत म्हणून काही प्रकाशक सवलती देतात आणि अंकासोबत पुस्तके भेट देतात. काही संपादक वर्षभर तयारी करून गुणवत्तेसाठी मेहनत घेतात. काही अंक ऐन दिवाळीत, तर काही एक-दोन महिन्यांनी प्रकाशित होतात. लेखकाच्या नावावर अंक विक्री होण्याचे दिवस आता संपले आहेत. संख्या वाढत असली तरी गुणात्मक दर्जा जपणे आवश्यक आहे.

प्रसिद्ध नियतकालिके आणि लेखक

एकेकाळी ‘सत्यकथा’, ‘मौज’, ‘अनुष्टुभ’, ‘वाङ्मयशोभा’, ‘कवितारती’, ‘ललित’, ‘दीपावली’, ‘अस्मितादर्श’, ‘युगवाणी’, ‘महाराष्ट्र साहित्य पत्रिका’, ‘किर्लोस्कर’, ‘स्त्री’, ‘मनोहर’, ‘हंस’, ‘मोहिनी’, ‘मेनका’, ‘वसंत’, ‘सुगंध’, ‘विशाखा’, ‘रसिक अमृत’, ‘साधना’, ‘अक्षर’, ‘कथाश्री’, ‘जत्रा’, ‘ऋतुरंग’ आणि ‘अंतर्नाद’ अशा नियतकालिकांचा दबदबा होता. यापैकी काहींचे प्रकाशन बंद पडले, तर काही आजही सुरू आहेत. बाल साहित्यात ‘आनंद’, ‘गंमत जंमत’, ‘कुमार’, ‘बालवाडी’, ‘टॉनिक’, ‘किशोर’ आणि ‘मुलांचे मासिक’ यांचा एकेकाळी लौकिक होता आणि आजही आहे. ‘किशोर’ हे सरकारी बाल मासिक सुरू आहे. नागपूरच्या ‘मुलांचे मासिक’चा यंदा शंभरावा दिवाळी अंक प्रकाशित होत आहे. ‘मौज’ने शंभर, ‘हंस’ने ऐंशी, ‘दीपावली’ने ब्याऐंशी, तर ‘ललित’ने त्रेसष्ट वर्षे पूर्ण केली आहेत.

वि. स. खांडेकर, ना. सी. फडके, पु. ल. देशपांडे, रणजित देसाई, ना. स. इनामदार, ग. दि. माडगूळकर, गंगाधर गाडगीळ, जी. ए. कुलकर्णी, अरविंद गोखले, पु. भा. भावे, शंकर पाटील, व्यंकटेश माडगूळकर, वसंत सबनीस, जयवंत दळवी, रत्नाकर मतकरी, मधु मंगेश कर्णिक, अनिल अवचट, शांताबाई शेळके, इंदिरा संत, ग्रेस, विंदा करंदीकर, मंगेश पाडगावकर, वसंत बापट आणि ना. धो. महानोर अशा अनेक मान्यवरांचे लेखन दिवाळी अंकातून प्रसिद्ध झाले आहे. दिवाळी अंकासाठी कोणताही विषय वर्ज्य नसतो. ही ११७ वर्षांची परंपरा आणि मान्यवरांचे योगदान लक्षात घेता पुढेही लोकप्रियता आणि वाङ्मयीन दर्जा टिकवण्यासाठी मेहनत घ्यावी लागेल.

स्रोत: मूळ बातमी