गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेल्या नाशिकच्या धार्मिक वैभवात रामतीर्थाजवळील गंगा-गोदावरी मंदिराचे स्थान विशेष आहे. गोदावरीच्या अवतरणाची पौराणिक आख्यायिका, गौतम ऋषींच्या तपश्चर्येची स्मृती, पेशवेकालीन इतिहास आणि बारा वर्षांतून एकदा दर्शनासाठी खुले होण्याची परंपरा अशा अनेक वैशिष्ट्यांनी हे मंदिर समृद्ध आहे.
मंदिर ३१ ऑक्टोबर २०२६ रोजी धर्मध्वजारोहण सोहळ्याने उघडले. या पर्वाची अधिकृत सांगता २४ जुलै २०२८ रोजी होणार आहे. सुमारे सातशे वर्षांची धार्मिक परंपरा असल्याचे सांगितले जाणारे हे मंदिर एरवी सिंहस्थ कुंभमेळ्यात बारा महिनेच खुले असते. मात्र यंदाच्या सिंहस्थ कुंभमेळ्यात संपूर्ण पर्वाच्या काळात म्हणजेच साधारणपणे २१ महिने ते भाविकांसाठी खुले राहील. बारा वर्षांनंतर भाविकांना गंगा माता, गोदावरी माता आणि गौतम ऋषी यांच्या प्राचीन मूर्तींचे दर्शन घेण्याची संधी मिळाली आहे.
गौतम ऋषींची आख्यायिका
या मंदिराचे धार्मिक महत्त्व समजून घेण्यासाठी गोदावरीच्या अवतरणाची पौराणिक कथा महत्त्वाची ठरते. त्र्यंबकेश्वरच्या ब्रह्मगिरी पर्वतावर गौतम ऋषींचे वास्तव्य होते. एकदा त्यांच्या शेतात आलेल्या गायीला दूर करण्याच्या प्रयत्नात तिचा मृत्यू झाला. गोहत्येच्या पापातून मुक्त होण्यासाठी गौतम ऋषींनी भगवान शंकराची कठोर तपश्चर्या केली. त्यांच्या तपश्चर्येने प्रसन्न झालेल्या भगवान शंकरांनी आपल्या जटांमधून गंगेला पृथ्वीवर अवतरित होण्याची आज्ञा दिली. ब्रह्मगिरीवर प्रकट झालेली ही गंगा पुढे गोदावरी म्हणून ओळखली जाऊ लागली, अशी पुराणपरंपरेतील कथा आहे. त्यामुळे गोदावरीला दक्षिण गंगा असेही संबोधले जाते.
पेशवेकालीन वारसा आणि दर्शनपरंपरा
रामतीर्थाच्या उत्तरेस गोदावरीच्या तीरावर दगडी बांधकामात उभे असलेले हे मंदिर केवळ धार्मिक स्थळ नाही, तर गोदावरीच्या माहात्म्याशी जोडलेला सांस्कृतिक वारसा आहे. मंदिराच्या सध्याच्या वास्तूशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदींमध्ये पेशवेकालीन काळाचा विशेष उल्लेख आढळतो. इ. स. १७७५ मध्ये गोपिकाबाई पेशवे यांनी मंदिरात सभामंडप उभारून दिल्याची नोंद आहे. पूर्वी गौतम ऋषींची मूर्ती उघड्यावर असल्याने ऊन आणि पावसाचा मारा सहन करावा लागत होता. सभामंडपाच्या उभारणीनंतर मूर्तींचे संरक्षण होण्यास मदत झाली.
यंदाच्या सिंहस्थाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिरात रंगरंगोटी, फरशांची दुरुस्ती आणि पाणीगळती रोखण्याची कामे करण्यात आली आहेत. धर्मध्वजारोहणाच्या मुहूर्तावर धार्मिक विधी झाल्यावर मंदिर भाविकांसाठी खुले करण्यात आले. सिंहस्थ समितीचे अध्यक्ष सतीश शुक्ल यांनी सांगितले की, गोदावरीला दक्षिण गंगा मानले जाते आणि हे मंदिर बारा वर्षांनी खुले होते; कुंभमेळा काळात येथे नित्य पूजाविधी होतात. नाशिक-त्र्यंबकेश्वर येथे सिंहस्थ कुंभमेळा गोदावरीच्या तीरावर भरत असल्याने नदीला या पर्वात केंद्रस्थानी स्थान आहे. त्यामुळे गोदावरीच्या अवतरणाशी संबंधित हे मंदिर खुले होणे, हा या पर्वाच्या धार्मिक अनुभवातील महत्त्वाचा भाग ठरतो.
स्रोत: मूळ बातमी
Leave a Reply