सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले अजिवली गाव. गावाच्या वेशीवर वाघजाईचे दगडी मंदिर आणि त्यासमोर आकाशाशी स्पर्धा करणारे सायरीचे झाड. गावापासून तीन किलोमीटरवर माडाच्या झाडांनी दाटलेली देवराई आणि तिच्या काळोख्या कुशीत शेंदूर फासलेल्या अनघड शिळेच्या रूपात वाघजाईचे मूळ स्थान. वर्षातून एकदा भरणाऱ्या यात्रेत या देवीच्या भेटीला येणाऱ्या देवकाठ्या, भगताची भाकणूक, ढोलांचा गजर आणि पुरणपोळीचा दरवळ या सगळ्या गोष्टी केवळ श्रद्धेच्या नाहीत; त्या निसर्गाशी जोडलेल्या जगण्याच्या आहेत. झाडात देव पाहणाऱ्या आणि रानाला देवाच्या नावाने जपणाऱ्या गावकऱ्यांनी परंपरेच्या पदरात पर्यावरणसंवर्धनाची शिदोरीही बांधली आहे.
पुण्याहून दीड-दोन तासांचा प्रवास करून कोळवण, हडशी, जवणचा मार्ग धरला की पवना धरणाचा विस्तीर्ण जलाशय मागे पडतो आणि डोंगरांच्या रांगांमधून वळणावळणाने जाणारा रस्ता अजिवलीकडे घेऊन जातो. यात्रेच्या निमित्ताने एरवी शांत असणारे गाव जागे होते. पुण्या-मुंबईत स्थायिक झालेली गावची माणसे परततात, बंद असलेल्या जुन्या मावळी घरांचे दरवाजे उघडतात आणि घराघरांत पाहुण्यांच्या स्वागताची लगबग सुरू होते. गावाच्या वेशीवरच मधोमध वाघजाईचे दगडी मंदिर उभे आहे. मंदिरासमोर सायरीचे भलंमोठे झाड आहे; त्याचा जाडजूड बुंधा आणि आकाशाकडे झेपावलेल्या फांद्या पाहिल्या की नकळत नजर वर जाते. मंदिरात प्रवेश करताच जुन्या लाकडी तुळ्यांवरील नक्षीकाम लक्ष वेधून घेते. गाभाऱ्यात देवीच्या मूर्तीवर चांदीचे मुखवटे विराजमान झालेले असतात आणि फुलांचे हार, उदबत्तीचा सुगंध व पुरणपोळीच्या नैवेद्याची ताटे यांमुळे मंदिरात उत्सवाचे वातावरण भरून राहते.
तीन किलोमीटरची पायपीट आणि देवराईचे दर्शन
गावातून देवराईकडे जाणारी वाट घरांच्या मधून पुढे सरकते आणि आणखी एक वाट गावाला वळसा घालून राईच्या दिशेने जाते. दोन्ही वाटा एकत्र येतात आणि पुढे मातीचा कच्चा रस्ता सुरू होतो. साधारण तीन किलोमीटरची पायपीट करून देवराईत प्रवेश होतो. सुरुवातीला विरळ वाटणारी झाडी काही अंतरावर इतकी दाट होते की दुपारच्या वेळीसुद्धा संध्याकाळ उतरल्याचा भास होतो. या देवराईचे वैशिष्ट्य म्हणजे भेरली माडाची झाडे. सह्याद्रीच्या काही देवराया तिथल्या विशिष्ट वृक्षांमुळे ओळखल्या जातात; हिरडोशीची हिरड्यांची राई, शिरकोळीची वेळूची राई आणि अजिवलीची माडाची राई अशी प्रत्येक देवराईची स्वतःची ओळख आहे.
थोडासा चढ चढून पुढे गेल्यावर वाघजाईचे मंदिर दिसते. अलीकडे बांधलेल्या या मंदिरात प्रवेश करताच डोंगराच्या पोटात गेलेली एक मोठी नैसर्गिक घळ नजरेस पडते. तिच्या तोंडाशी शेंदूर लावलेली अनघड शिळा वाघजाई म्हणून पूजली जाते. गावकरी सांगतात की या घळीत आत खूप दूरवर पाण्याचे कुंड आहे, असे पूर्वीची माणसे सांगायची. देवराईचा नेमका विस्तार किती, याबाबत गावकऱ्यांकडून वेगवेगळी माहिती मिळते; काहींच्या मते हा परिसर सुमारे बावीसशे एकरांचा आहे, मात्र प्रत्यक्ष मोजणीशिवाय त्याची खात्री करता येत नाही. शेतांच्या सीमा आणि देवराईची हद्द यांमधली रेषा बाहेरच्यांना सहज दिसणार नाही; मात्र पिढ्यान्‌पिढ्या इथे राहणाऱ्या गावकऱ्यांना ती ठाऊक आहे. देवीचे स्थान असलेल्या या रानाला हात लावण्यापूर्वी विचार करावा लागतो, ही भावना जंगलाच्या रक्षणासाठी महत्त्वाची ठरते.
यात्रेचा सोहळा आणि गावाचा विकास
संध्याकाळ जवळ येताच देवराईतील मंदिरात गावचे मानकरी जमतात आणि देवीची पालखी सजवली जाते. पालखीत वाघजाईच्या नावाने दुर्गादेवीचा फोटो पूजेसाठी ठेवलेला असतो. ढोलांचा आवाज घनदाट रानात घुमू लागतो आणि पालखी गावाच्या दिशेने मार्गस्थ होते. गावातल्या घरांसमोर रांगोळ्या काढलेल्या असतात आणि उंबरठ्यांवर सुवासिनी आरतीची ताटे घेऊन उभ्या असतात. पालखी गावातल्या मंदिरात लगेच जात नाही; ती एका वस्तीवर थांबते आणि रात्री गावाची प्रदक्षिणा करून दुसऱ्या दिवशी मंदिरात जाण्याची परंपरा आहे.
गावातल्या मंदिराभोवती गर्दी वाढलेली असताना शेजारच्या शिळीम, वाघेश्वर आणि जवण या गावांतून देवकाठ्या येऊ लागतात. या गावांच्या ग्रामदेवता भैरवनाथ आहेत आणि वाघजाई ही त्यांची बहीण, अशी स्थानिक मान्यता आहे. बहिणीच्या यात्रेला भेट देण्यासाठी भैरवनाथ देवकाठ्यांच्या रूपाने येतात, असे गावकरी सांगतात. उंच बांबूंना रंगीत कापडी पताका लावलेल्या असतात आणि शेंड्यावर आंब्याच्या डहाळ्यांचा तुरा असतो. देवकाठ्या मंदिराभोवती प्रदक्षिणा घालून सायरीच्या झाडाजवळ येतात आणि त्या झाडाला टेकवल्या जातात; गावकरी सांगतात की या झाडात देवाचे अस्तित्व मानले जाते.
अजिवलीच्या देवराईचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे माडीच्या झाडांपासून मिळणारे उत्पन्न. या झाडांशी निगडित हंगामी व्यवहारासाठी दरवर्षी गणेशोत्सवाच्या सुमारास लिलाव केला जातो आणि मिळालेले उत्पन्न ग्रामपंचायतीकडे जमा होऊन गावाच्या विकासासाठी वापरले जाते. गावकऱ्यांच्या माहितीनुसार या व्यवहारातून वर्षाकाठी पंधरा ते पंचवीस लाख रुपयांपर्यंत उत्पन्न मिळते. राई टिकली तर तिचे सांस्कृतिक महत्त्वच नव्हे, तर गावाच्या अर्थकारणालाही आधार मिळतो, हे अजिवलीचे उदाहरण दाखवते. गावाच्या नावाबाबतही स्थानिक अर्थ लावले जातात; ‘अज’ म्हणजे स्वयंभू आणि ‘वली’ हा शब्द ‘पल्ली’शी जोडला जातो, अशी एक व्युत्पत्ती सांगितली जाते, मात्र तिची ऐतिहासिक भाषाशास्त्रीय खातरजमा स्वतंत्रपणे व्हायला हवी. देवराई ही केवळ झाडांची गर्दी नसते; झाडांच्या मुळांमुळे माती धरून राहते, पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्यास हातभार लागतो आणि अनेक जीवांना अधिवास मिळतो. श्रद्धेने जपलेल्या या परंपरेतून आधुनिक पर्यावरणसंवर्धनाला महत्त्वाचे धडे मिळू शकतात.
स्रोत: मूळ बातमी
Leave a Reply