त्र्यंबकेश्वरची प्रसिद्ध मंदिरे आणि त्यांची ओळख

नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर हे ज्ञान, भक्ती आणि साधनेचे क्षेत्र म्हणून ओळखले जाते. येथील ज्योतिर्लिंग मंदिरात देशभरातून भाविक दर्शनासाठी येतात. श्रावण महिना, शिवरात्र, दसरा, दीपावली आणि कार्तिक पौर्णिमेचा रथोत्सव यांसह सर्व सण येथे पारंपरिक पद्धतीने साजरे होतात.

मंदिरात त्रिकाल पूजा होते. रात्री साडेआठच्या सुमारास भाविकांना पाहता येईल अशी आरती होते. परिसरातील अमृतकुंभ या तीर्थाचे पाणी रोजच्या अभिषेकासाठी आणि पूजेसाठी वापरले जाते. जलद दर्शनासाठी दोनशे रुपये शुल्काचा पास उपलब्ध आहे. मंदिराचा सर्व कारभार विश्वस्त मंडळ पाहते, तर अभिषेक आणि इतर पूजा स्थानिक पुरोहित करतात.

ब्रह्मगिरी परिसरातील देवस्थाने

ब्रह्मगिरी पर्वतावर डाव्या बाजूला वराह तीर्थाजवळ कोलंबिकादेवीचे मंदिर आहे. साडेसातशे दगडी पायऱ्या चढून गेल्यावर हे मंदिर लागते. उभ्या खडकावर देवीची विशाल मूर्ती कोरलेली आहे. मुंबई भागातील काही भाविकांची ही कुलस्वामिनी आहे. प्राचीन काळी गोदावरीच्या दोन्ही तटांवर कौल संप्रदाय अस्तित्वात होता. या देवीच्या मंदिराजवळच गहिनीनाथांची गुंफा आहे, तसेच अनुपान शिळा आहे. गोरक्षनाथांनी चौऱ्यांशी सिद्धांना येथे ज्ञान दिल्याचे सांगितले जाते.

ब्रह्मगिरीच्या पायथ्याशी निवृत्तिनाथ महाराजांची समाधी आहे आणि त्यावर मंदिर उभारले आहे. वारकरी परंपरेत निवृत्तिनाथांना शंकराचा अवतार मानले जाते. आपेगावचे विठ्ठलपंत कुलकर्णी त्र्यंबकेश्वरी येऊन राहिले. ते रोज ब्रह्मगिरीला प्रदक्षिणा घालत असत. त्यांच्यासोबत निवृत्तिनाथ, ज्ञानदेव, सोपान आणि मुक्ताबाई असत. याच भागात रस्ता चुकल्याने निवृत्तिनाथ गहिनीनाथांच्या गुंफेत पोहोचले आणि तेथे त्यांना कृपा व ज्ञान मिळाले. त्यांनी हे ज्ञान आपल्या तिन्ही भावंडांना दिले. त्यांच्या कृपेने ज्ञानदेवांनी भावार्थदीपिका आणि अमृतानुभव हे ग्रंथ रचले. निवृत्तिनाथांनी आपल्या भावंडांच्या साक्षीने ब्रह्मगिरीच्या पायथ्याशी शके १२१९ मध्ये ज्येष्ठ वद्य द्वादशीला समाधी घेतली. पौष वद्य एकादशीला येथे मोठी यात्रा भरते, ज्यात लाखांहून अधिक वारकरी सहभागी होतात. दर महिन्याला एकादशीला वारकरी दर्शनासाठी येतात.

इतर महत्त्वाची स्थळे

शेगाव संस्थानचे गजानन महाराज मंदिर त्र्यंबकेश्वर येथे उभारले आहे. १९८९-९० च्या दशकात इमारतीचे भूमिपूजन झाल्यानंतर संस्थेने भाविकांच्या निवासाची व्यवस्था वेगाने उभी केली. आज येथे रहिवासी इमारतींचा समूह असून निवास आणि भोजनाची उत्तम सोय आहे. निवृत्तिनाथ यात्रा काळात लाखो भाविकांना मोफत अन्नछत्र आणि अल्पोपाहार दिला जातो, तसेच दिंड्यांना भजनी साहित्य वाटले जाते. मंदिर प्रांगणात रोज धार्मिक कार्यक्रम, सकाळ-संध्याकाळ पूजा आणि आरती होते.

त्र्यंबकेश्वर शहराच्या प्रवेशद्वाराजवळ स्वामी समर्थ गुरुपीठ उभारले आहे. दिंडोरी येथे पहिले सेवा केंद्र स्थापन झाले. मोरेदादा यांनी महाराष्ट्रातील भाविकांना दत्त सेवेचे मार्गदर्शन केले आणि त्यांचे पुत्र अण्णासाहेब मोरे यांनी ही परंपरा देशभर तसेच देशाबाहेरही पोहोचवली. येथे सेवेकऱ्यांना उपासना, सेवा आणि आदर्श जीवनाचे आध्यात्मिक मार्गदर्शन दिले जाते.

गावातील पाच आळी भागात कोकणस्थ ब्राह्मणांनी वर्गणीतून १८७६ मध्ये परशुराम मंदिर बांधले. सागवान लाकडाचा वापर करून हे काम झाले. दरवर्षी यज्ञयाग आणि अक्षयतृतीयेला परशुराम जयंती उत्सव साजरा होतो. मंदिर परिसरात ऋग्वेद पाठशाळा चालतात, जिथे विद्यार्थी दूरवरून वेदविद्या शिकायला येतात. युवक सुदृढ राहावेत म्हणून येथे परशुराम व्यायामशाळाही उभारली आहे.

अंजनेरी पर्वत सातवाहन राजांचे मुख्य ठिकाण होते. नंतर चालुक्य, राठोड, देवगिरीचे यादव, मोगल आणि पेशवे अशी सत्ता बदलत गेली. धार्मिकदृष्ट्या येथे हनुमानाचे जन्मस्थान मानले जाते. गडावर अंजनी मातेचे छोटे मंदिर आहे आणि चैत्रात हनुमान जयंतीला मोठी यात्रा भरते. पर्वतावर पाण्याचा तलाव, गुंफा आणि देवदेवतांच्या कोरलेल्या मूर्ती आहेत. एकमुखी दत्तमंदिर असून महानुभाव पंथाचे संस्थापक चक्रधर स्वामी येथे राहिल्याचे संदर्भ आहेत.

सह्याद्रीतील ब्रह्मगिरी पर्वत समुद्रसपाटीपासून चार हजार २४८ फूट उंच आहे. या पर्वतावरून गोदावरी नदी उगम पावते आणि तीन राज्यांतून वाहत बंगालच्या उपसागरात मिळते. या पर्वतरांगांमागून वैतरणा नदीचा उगम आहे, जी मुंबईची तहान भागवते. १९०८ मध्ये या पर्वतावर जाण्यासाठी दगडी पायऱ्या बांधून भाविकांची सोय करण्यात आली.

स्रोत: मूळ बातमी