पाल: सातपुड्यातील निसर्ग आणि अध्यात्माचे केंद्र

रावेर तालुक्यातील पाल हे सातपुड्यातील थंड हवेचे ठिकाण म्हणून पूर्वी प्रसिद्ध होते. आताही वर्षभरात शेकडो पर्यटक पाल आणि परिसरातील सुकी मध्यम प्रकल्पाला भेट देण्यासाठी तसेच लंगडा आंबा येथील घनदाट जंगलातील जीवन पाहण्यासाठी येतात. गेल्या वीस-पंचवीस वर्षांत भारतातील चैतन्य साधक परिवाराचे आध्यात्मिक केंद्र म्हणूनही पालचा विकास होत आहे. सातपुड्याच्या पर्वतरांगांमध्ये आणि यावल वन्यजीव अभयारण्याच्या संरक्षित क्षेत्रातील निसर्ग सानिध्यात नटलेले गाव म्हणजे पाल. समुद्रसपाटीपासून ३९७ मीटर उंचीवर असलेल्या या गावात अनेक ऐतिहासिक वास्तू आणि जुन्या किल्ल्याचे अवशेष आढळतात.

इतिहास आणि जुनी वास्तुकला

पाल येथे मुघल कालीन शाही जामा मशीद, श्री लक्ष्मण चैतन्य बापूंचे वृंदावन धाम मंदिर व आश्रम आणि प्राचीन महादेव मंदिर ही वैशिष्ट्ये आहेत. रावेरपासून सुमारे २४ किलोमीटर, भुसावळपासून ४८, यावलपासून ४३ आणि जळगावपासून ६३ किलोमीटर अंतरावर पाल आहे. सुमारे सात हजार लोकवस्ती असलेल्या या गावात १४७१ घरे आहेत. येथे आदिवासी, पावरा, बंजारा, भिल आणि तडवी अशी संमिश्र वस्ती आढळते. प्राचीन काळी गवळी राजा आभीर याचे हे मुख्यालय होते. नंतर मुघल शासक फारुखीचे आणि ब्रिटिश सैन्याचेही हे मुख्यालय होते. येथून जवळच सुमारे २० किलोमीटर अंतरावर लंगडा आंबा येथे इंग्रजांनी १८९२ मध्ये बांधलेले विश्रामगृह आजही सुस्थितीत आहे. पाल येथील सुंदर बगीचा, शासकीय विश्रामगृह, संपूर्ण लाकडात बनवलेली इंग्रजी ए आकाराची झोपडी, खळाळून वाहणारी सुकी नदी आणि हरिण पैदास केंद्र ही येथील आकर्षणे होती.

आश्रम, गुरुकुल आणि जंगल सफारी

सुमारे ३५ ते ४० वर्षांपूर्वी चैतन्य साधक परिवाराचे संस्थापक संत श्री लक्ष्मण चैतन्य बापू महाराज यांनी त्यांच्या गुरूंच्या प्रेरणेतून पाल येथे छोटासा आश्रम सुरू केला. हळूहळू त्यांचा शिष्य संप्रदाय वाढला. सध्या त्यांच्या गादीवर संत श्री गोपाल चैतन्य बापू महाराज विराजमान आहेत. आश्रम परिसरात भगवान श्रीकृष्णाची सुरेख मूर्ती असून या स्थळाला श्री वृंदावन धाम असे नाव देण्यात आले आहे. आश्रमात दोन गोशाळा असून सुमारे २०० गाईंचे पालन केले जाते. मंदिर परिसरात आदिवासी विद्यार्थ्यांना इंग्रजी शिक्षण मिळावे म्हणून सांदीपनी गुरुकुलही स्थापन करण्यात आले आहे. १९९० पासून या मंदिरात अखंड नामसंकीर्तन २४ तास सुरू असते. येथून जवळच सुमारे दहा किलोमीटरवर सुकी नदीवरील गारबर्डी गावाजवळील प्रकल्पालाही पर्यटक आवर्जून भेट देतात. अलीकडच्या काळात वनविभागाने सुरू केलेल्या जंगल सफारीच्या मार्गात वाघ, बिबट, अस्वल, हरीण आणि असंख्य पशुपक्षी दृष्टिपथास पडतात.

स्रोत: मूळ बातमी