सातपुडा हा केवळ डोंगरांचा समूह नाही. जैवविविधता, जलसुरक्षा, हवामानाचे स्थानिक नियमन आणि ग्रामीण व आदिवासी उपजीविका यांच्याशी जोडलेला हा महत्त्वाचा प्रदेश आहे. नर्मदा, तापी आणि त्यांच्या उपनद्यांच्या खोऱ्यांमुळे मध्य आणि पश्चिम भारताच्या जलव्यवस्थेत या भागाला विशेष स्थान आहे. अलीकडच्या काळात वनपर्यटनाला देशात आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर मोठे महत्त्व मिळाले आहे. आता वनपर्यटन म्हणजे केवळ निसर्गभ्रमंती किंवा वन्यजीव दर्शन राहिलेले नाही, तर निसर्गशिक्षण, जैवविविधता संवर्धन, स्थानिक संस्कृतीचे जतन आणि शाश्वत रोजगारनिर्मितीचे प्रभावी माध्यम म्हणून त्याकडे पाहिले जाते.
वनसंपदा आणि वन्यजीवांचा अधिवास
सातपुडा परिसरात साग, मोह, अंजन, हिरडा, बेहडा, आवळा, अर्जुन यांसारख्या अनेक स्थानिक वृक्षप्रजाती आढळतात. औषधी वनस्पती, गवताळ वनस्पती आणि परागीभवन करणारे कीटक परिसंस्थेत महत्त्वाची भूमिका बजावतात. या भागात वाघ, बिबट्या, अस्वल, रानगवा, चौसिंगा, काळवीट आणि विविध पक्षीप्रजाती आढळतात. तोरणमाळ परिसर दुर्मीळ वनघुबडाच्या अधिवासासाठी विशेष प्रसिद्ध आहे. एकेकाळी नामशेष मानला गेलेला हा पक्षी याच परिसरात अभ्यासकांना आढळला. वनविभाग आणि पक्षी अभ्यासकांच्या नोंदीनुसार येथे २५० हून अधिक पक्षी प्रजातींची नोंद झाली आहे. यावल अभयारण्यात जंगल सफारी सुरू झाली असून तेथे नीलगायही दिसून येते.
संवर्धन आणि रोजगाराचे नवे मार्ग
जळगाव जिल्ह्यातील मुक्ताई-भवानी संवर्धन राखीव क्षेत्राचे क्षेत्रफळ १२२ चौरस किलोमीटर असून त्यात १२ गावांचा समावेश आहे. या क्षेत्रात १० ते १२ वाघांचे अस्तित्व सिद्ध झाले असून डोलरखेडा परिसराला संभाव्य गाभाक्षेत्र मानण्याची संकल्पना पुढे आली आहे. डोलरखेडा गावातील नागरिकांनी सुमारे २०० एकर शेतजमीन व्याघ्रसंवर्धनासाठी देण्याची तयारी दर्शविली आहे. मे २०१४ मध्ये शासनाने हे संवर्धन क्षेत्र घोषित केले. यावल अभयारण्यात जानेवारी २०१६ मध्ये ट्रॅप कॅमेऱ्यांमध्ये वाघ आढळल्याची नोंद उत्साहवर्धक ठरली. निसर्गभ्रमंती, पक्षीनिरीक्षण, आदिवासी संस्कृतीवर आधारित समुदाय पर्यटन, निसर्गशिक्षण आणि स्थानिक उत्पादनांवर आधारित उपजीविका यांच्या माध्यमातून खानदेशात पर्यावरणपूरक रोजगार निर्माण होऊ शकतो. सातपुड्याचे जतन म्हणजे भावी पिढ्यांसाठी जलसुरक्षा आणि शाश्वत विकासाचा पाया मजबूत करणे आहे.
स्रोत: मूळ बातमी
Leave a Reply