महाराष्ट्रात सध्या भीषण दुष्काळ पडला आहे. २०२६-२७ च्या रब्बी हंगामातील पेरणीचे क्षेत्र १९७२ च्या दुष्काळाच्या आकड्यांपेक्षाही खाली आले आहे. कृषी विभागाच्या माहितीनुसार, आतापर्यंत राज्यात केवळ १४.७४ लाख हेक्टरवर रब्बी पिकांची पेरणी झाली आहे. १९७२-७३ मध्ये हा आकडा ४७.२९ लाख हेक्टर एवढा होता. त्यामुळे यंदा रब्बी पिकांमध्ये मोठी घट होणार आहे. राज्यात साधारणपणे रब्बी पिकांच्या पेरण्या ५५ ते ६० लाख हेक्टर क्षेत्रावर होतात. कृषी विभागाकडे १९६० पासून रब्बी पेरणीची आकडेवारी उपलब्ध आहे. यापूर्वी राज्यात सर्वात कमी रब्बी पेरणी १९९१-९२ मध्ये झाली होती. त्यावेळी केवळ ४० लाख हेक्टरवर पेरणी झाली होती. पण यावेळची स्थिती त्याहीपेक्षा किती तरी पटीने भीषण आहे. कृषी तज्ज्ञांच्या मते, डिसेंबर अखेरपर्यंत एकूण पेरणीचे क्षेत्रफळ २० ते २५ लाख हेक्टर एवढे जाणेही कठीण होणार आहे.
अल निनोमुळे पावसात घट
या संकटाला प्रशांत महासागरात सक्रिय झालेला अल निनो प्रमुख कारण असल्याचे सांगितले जात आहे. भारतीय हवामान विज्ञान विभाग आणि वैश्विक हवामान संघटनांनी याला शक्तीशाली सुपर अल निनो संबोधले आहे. त्याच्या प्रभावामुळे महाराष्ट्रात मान्सूनमध्ये साधारण पावसाच्या तुलनेत १९ टक्के पाऊस कमी नोंदला गेला आहे. सोलापूर जिल्ह्यात सर्वात कमी पाऊस झाला आहे. तिथे सर्वसाधारण पावसाच्या तुलनेत ५९ टक्के कमी पाऊस झाला आहे. राज्यात जवळपास सर्वच जिल्ह्यांत पाऊस कमी नोंदवला गेला आहे. सर्वाधिक पाऊस जुलैच्या १५ दिवसांत झाला. त्यामुळे खरीप हंगामाचे मोठे नुकसान झाले आहे. त्याचाच परिणाम म्हणून ग्रामीण भागात पाण्याचे संकट निर्माण झाले आहे आणि रब्बी पिकांची पेरणीही थांबली आहे.
आकडेवारी काय सांगते
कृषी विभागाच्या आकडेवारीवरून या संकटाची दाहकता अधिक गडद झाली आहे. १९७२-७३ मध्ये खाद्यान्न पिकांची पेरणी ३६.६४ लाख हेक्टरवर झाली होती, यंदा ती घटून ७.७९ लाख हेक्टर झाली आहे. १९७२-७३ मध्ये ४.३१ लाख हेक्टरवर कडधान्याची पेरणी झाली होती, यावेळी ६.७८ लाख हेक्टरवर ही पेरणी झाली आहे. तेलबियांची स्थिती तर अधिकच वाईट आहे. १९७२-७३ मध्ये ६.३४ लाख हेक्टरवर तेलबियांच्या पिकांची पेरणी झाली होती, यंदा हा आकडा केवळ १६,१०६ हेक्टर एवढा आहे.
जनजीवनावर परिणाम आणि उपाययोजना
या दुष्काळाचा जनजीवनावर प्रचंड परिणाम झाला आहे. ग्रामीण भागातील धार्मिक कार्यक्रमांवरही त्याचा परिणाम झाला आहे. कार्तिकी यात्रेसाठी पंढरपूरला येणाऱ्या भाविकांची संख्याही कमी झाली आहे. कार्तिकी निमित्ताने पंढरपूरला १२ ते १५ लाख भाविक येण्याचा अंदाज असल्याने प्रशासनाने तशी तयारी केली होती. पण शुक्रवारी प्रत्यक्षात केवळ तीन लाख भाविकच पंढरपूरला आले होते. उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांनी सपत्नीक पांडुरंगाची पूजा केली.
राज्य सरकारने दुष्काळग्रस्त तालुक्यांची यादी आणखी वाढवली आहे. १९ नोव्हेंबर रोजी आणखी सहा तालुक्यांचा दुष्काळी तालुक्यांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे. त्यामुळे दुष्काळी तालुक्यांची संख्या आता ३१० झाली आहे. नव्या दुष्काळी तालुक्यांमध्ये नाशिकचा दिंडोरी, पालघरचा वाडा आणि विक्रमगड, रत्नागिरीचा चिपळूण, कोल्हापूरचा हातकणंगले आणि गडहिंग्लज तालुक्यांचा समावेश आहे. यापूर्वी सरकारने ३०४ तालुके दुष्काळग्रस्त घोषित केले होते.
दुष्काळातून सावरण्यासाठी सरकारने अनेक उपाययोजना केल्या आहेत. यात भूमी महसूलात सूट देणे, पीक विम्याचे पुनर्गठन आणि कृषी कर्जांच्या वसुलीला स्थगिती दिली आहे. साडेसात हॉर्सपॉवरपर्यंतच्या कृषी पंपांना आधीच विजेच्या बिलात संपूर्ण सवलत दिली आहे. त्यापेक्षा अधिक क्षमतेच्या पंपांना काही सवलत दिली जाणार आहे. तसेच दुष्काळी तालुक्यातील गावांमधील कृषी पंपाची वीज कापली जाणार नाही.
Leave a Reply