मणिपूरच्या चंडेल जिल्ह्यात भेसळयुक्त दारू प्यायल्याने डझनहून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला आहे. शेकडो लोकांना रुग्णालयात दाखल करण्यात आले आहे. इम्फाळमधील विविध रुग्णालयांमध्ये मोठ्या संख्येने रुग्णांवर उपचार सुरू आहेत. प्राथमिक तपासात दारूमध्ये मिथेनॉल या धोकादायक रसायनाची भेसळ झाल्याचा संशय व्यक्त करण्यात आला आहे. ही काही पहिली घटना नाही. देशभरातील विविध राज्यांमधून दारूच्या विषबाधेमुळे होणाऱ्या मृत्यूंचे अहवाल सातत्याने समोर येत आहेत.
सामान्य दारू प्राणघातक विष कशी बनते?
स्थापित मानकांनुसार तयार केलेल्या, प्रमाणित आणि कायदेशीररित्या उत्पादित दारूमधील इथाइल अल्कोहोल हा मुख्य घटक असतो. तस्कर अनेकदा घरी किंवा गुप्त ठिकाणी बेकायदेशीरपणे तयार केलेली कच्ची दारू अधिक प्रभावी आणि स्वस्त बनवण्यासाठी त्यात मिथेनॉल मिसळतात.
मिथेनॉल हे एक अत्यंत धोकादायक औद्योगिक रसायन आहे. ते रंग, वार्निश, अँटीफ्रीझ आणि विंडशील्ड वायपर फ्लुइडमध्ये वापरले जाते. ते दिसायला आणि वासाने इथेनॉलसारखेच असते, त्यामुळे पिणाऱ्याला त्याच्या विषारीपणाची जाणीव होत नाही. भेसळीव्यतिरिक्त, बेकायदेशीरपणे दारू तयार करण्याच्या अयोग्य प्रक्रियेमुळेही ती अनेकदा विषारी बनते. जेव्हा स्थानिक दारूभट्टीमध्ये शास्त्रीय उपकरणे किंवा तापमान नियंत्रणाशिवाय गूळ, महुआ किंवा सडलेल्या फळांचा वापर करून दारू गाळली जाते, तेव्हा नैसर्गिकरित्या मिथेनॉल तयार होऊ शकते.
मोठ्या कारखान्यांमध्ये ऊर्ध्वपातन प्रक्रियेदरम्यान तापमान अचूकपणे नियंत्रित करून मिथेनॉल वेगळे केले जाते, परंतु बेकायदेशीर ठिकाणी कोणतीही तपासणी होत नाही. नशा वाढवण्यासाठी अनेकदा युरिया, ऑक्सिटोसिन किंवा कीटकनाशकांसारखी रसायनेही मिसळली जातात.
शरीरात मिथेनॉल काय करते?
जेव्हा एखादी व्यक्ती मिथेनॉल मिसळलेले अल्कोहोल पिते, तेव्हा यकृतातील एन्झाइम्स त्याचे विघटन करून फॉर्मल्डिहाइड आणि नंतर फॉर्मिक ॲसिड नावाचे एक अत्यंत विषारी रसायन तयार करतात. हे फॉर्मिक ॲसिड शरीरातील पेशींना ऑक्सिजन मिळण्यापासून रोखते आणि रक्तातील ॲसिडची पातळी धोकादायक पातळीपर्यंत वाढवते. त्याच्या परिणामांमुळे सर्वप्रथम डोळ्यांतील नसांना इजा पोहोचते, ज्यामुळे कायमचे अंधत्व येऊ शकते. यानंतर जर त्वरित उपचार केले नाहीत, तर मूत्रपिंड आणि यकृत निकामी होणे, मेंदूला सूज येणे आणि मृत्यू ओढवतो.
दरवर्षी शेकडो बळी
राष्ट्रीय गुन्हे नोंदणी ब्युरोच्या ‘भारतातील अपघाती मृत्यू आणि आत्महत्या’ अहवालातील आकडेवारीनुसार, देशात दरवर्षी शेकडो लोक भेसळयुक्त किंवा विषारी दारूचे बळी ठरतात. एनसीआरबीच्या ताज्या आकडेवारीनुसार, २०२४ मध्ये देशभरात भेसळयुक्त दारू पिण्याच्या ३८५ घटनांमध्ये एकूण ४२१ लोकांचा मृत्यू झाला, तर २०२३ मध्ये हा आकडा ५२२ होता. यापूर्वी २०२२ मध्ये दारूच्या विषबाधेमुळे ६१७ आणि २०२१ मध्ये ७८२ लोकांचा मृत्यू झाला होता. मागील वर्षांच्या आकडेवारीनुसार, राज्यनिहाय झारखंड, उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश, कर्नाटक, पंजाब आणि बिहारमध्ये अशा प्रकरणांची सर्वाधिक नोंद झाली आहे.
Leave a Reply