‘वावरात’: मातीतल्या जगण्याची कविता

पोशिंदा या काव्यसंग्रहानंतर कवी नंदकुमार शेडगे आपला दुसरा काव्यसंग्रह वावरात घेऊन वाचकांसमोर आले आहेत. शेतमातीशी असलेले घट्ट नाते, शेतकऱ्याचे कष्टमय जगणे, निसर्गाची साथ आणि त्याचे आघात, ग्रामीण संस्कृती, गोतावळा, नाती आणि माणुसकी यांचे प्रत्ययकारी चित्रण हे या संग्रहाचे वैशिष्ट्य आहे. मातीच्या आत दडलेले आणि मातीच्या बाहेर पसरलेले सुख-दुःख कवीने शब्दांच्या माध्यमातून अलगदपणे उलगडले आहे.

शेतकऱ्याच्या वेदनांचे चित्रण

शेतात राबणाऱ्या, कष्टकरी शेतकरी मायबापांना आणि त्यांचा वारसा जपणाऱ्या शेतकरी लेकरांना हा संग्रह अर्पण करण्यात आला आहे. या संग्रहात एकूण ८० कविता आहेत. शेतकरी कुटुंबात वाढलेल्या कवीने शेती आणि कष्टकरी जीवन केवळ पाहिलेले नाही, तर ते स्वतः जगले आहे. त्यामुळे वावरातमधील कविता अनुभवाच्या मातीतून आलेल्या दिसतात. शेती हा केवळ कवितेचा विषय न राहता कवीच्या भावविश्वाचा मुख्यबिंदू बनतो. पिकांशी जुळलेले भावनिक नाते, निसर्गाची अनिश्चितता, अवकाळी पाऊस, कोरडा मिरग आणि डोळ्यांत साचणारे पाणी या सगळ्यांचे प्रतिबिंब कवितेत उमटते. कुणब्या या कवितेतील कोरडा मिरग, दुबार पेरणी आणि डोळ्यातील पाणी या तीन प्रतिमांतून शेतकऱ्याच्या मोडलेल्या आशा आणि अस्वस्थ वर्तमान सामावले आहे. आवकाळी या कवितेतील पाण्यात बुडालेला संसार ही प्रतिमा अवकाळी पावसाने उद्ध्वस्त झालेल्या शेतकरी जीवनाची व्यथा थेट काळजाला भिडवते.

घामाला प्रतिष्ठा आणि मातीला देवत्व

वावरातमधील कविता केवळ दुःखाची कविता नाही, ती घामाला प्रतिष्ठा आणि मातीला देवत्व देणारी कविता आहे. भिजलेल्या ढेकळात पांडुरंग पाहणारा शेतकरीबाप ही या संग्रहातील अत्यंत हृदयस्पर्शी प्रतिमा आहे. ज्याच्या हाताला माती लागते, त्याच हाताला देव भेटतो, अशी ग्रामीण श्रद्धेची निर्मळ जाणीव या कवितेतून व्यक्त होते. या काव्यसंग्रहात शेतकरी स्त्रीचे कष्टमय जगणेही तितक्याच संवेदनशीलतेने आले आहे. उन्हातान्हात रानात राबणारी माय ही केवळ घरचा संसार सांभाळणारी स्त्री नाही, तर ती ग्रामीण जीवनातील कष्टकऱ्यांचे प्रतीक आहे. तिच्याकडे पाहून गोठ्यातील गाय हंबरते, ही प्रतिमा तिच्या कष्टाला एक वेगळी उंची प्राप्त करून देते. मराठी ग्रामीण कवितेत आलेला विठ्ठल केवळ आराध्य दैवत म्हणून आलेला नसून तो कष्टकऱ्यांची माउली आणि सुख-दुःखाचा वाटेकरी म्हणून येत राहतो. वावरातमध्ये विठ्ठलाच्या अनुषंगाने आलेल्या अनेक कविता ग्रामीण श्रद्धाविश्वाचे दर्शन घडवतात. बाप, पसा, शेतात, वसा आणि धनी या कवितांमधून वडिलांविषयी ऋणानुबंध आणि भावविश्व व्यक्त होते, तर माय, श्रम, आई आणि माती या कवितांमधून शेतकरी स्त्रीच्या कष्टाचे आणि तिच्या मायेचे चित्र उभे राहते. बापाचा घाम, मायची माया, बैलाची सोबत, हिरवेगार शिवार, काळी माती, नातीगोती आणि विठ्ठलावरील अगाध श्रद्धा या सगळ्यांतून ग्रामीण जीवनाची एक हळवी, जिवंत आणि भावपूर्ण दुनिया साकारताना दिसते.

सहज भाषा आणि संग्रहाची माहिती

वावरात या काव्यसंग्रहातील कवीची भाषा सहज, सोपी आणि ओघवती आहे. कविता वाचताना त्या लिहिलेल्या वाटत नाहीत, तर त्या जगलेल्या वाटतात. या संग्रहातील कविता शेताच्या बांधावरून थेट वाचकाच्या मनाच्या बांधावर येऊन थांबतात. मायबापाच्या कष्टातून, पिकांच्या हिरवाईतून, विठ्ठलाच्या भक्तीतून आणि काळ्या मातीतून जन्मलेली ही कविता ग्रामीण जीवनाचे अस्सल चित्र उभे करते. वावरात हा केवळ कवितांचा संग्रह न राहता माती, माणूस, श्रम आणि निसर्ग यांच्यातील जिव्हाळ्याचा संवाद ठरतो. मातीत, घामात आणि शेतकऱ्याच्या जगण्यात विठ्ठल उभा आहे, असा आशय मुखपृष्ठातून प्रभावीपणे व्यक्त होतो. या काव्यसंग्रहाची प्रस्तावना डॉ. श्रीपाल सबनीस यांनी लिहिली आहे, त्यामुळे वावरातच्या भावविश्वाला वैचारिक तसेच साहित्यिक संदर्भाची समृद्ध जोड लाभली आहे. हा संग्रह वाचताना आपण केवळ कविता वाचत नाही, तर मातीच्या एका जगण्याला काळजातून अनुभवतो, असे समीक्षक डॉ. संजयकुमार सरगडे यांनी म्हटले आहे. समीक्षा पब्लिकेशन, पंढरपूर यांनी प्रकाशित केलेल्या या संग्रहात ९६ पृष्ठे असून प्रथम आवृत्ती जुलै २०२६ मध्ये प्रकाशित झाली आहे. संग्रहाचे मूल्य १८० रुपये आहे.

स्रोत: मूळ बातमी