दिवाळी जवळ आली की गावखेड्यांत एक वेगळीच चाहूल लागते. भल्या पहाटे अंधारातून टाळ-मृदंगाचा गजर कानावर पडतो आणि गाव जागे होते. काकड आरतीची ही परंपरा आजही खेड्यापाड्यांत फुटकळ स्वरूपात का असेना, टिकून आहे.
पहाटेचा गजर आणि गावाची जाग
दिवाळीची चाहूल लागताच पहाटे ‘काकड आरती आली मायेव, दरोजा उघड’ हे शब्द कानावर पडायचे. त्यापाठोपाठ टाळ-मृदंगाचा गजर घुमायचा आणि दारावर टकटक व्हायची. झुंजरुकातला अंधार अंगणात साचलेला असायचा. घरातील माय खडबडून उठायची आणि लगोलग अंगणात जायची.
आरतीचे ताट घेऊन भजनी मंडळी थेट तुळशीकडे जायची. त्यांच्या पाठोपाठ कोणी डोक्यावरची कळशी हातावर तोलत तुळशीला पाणी घालायचे. ‘आरती महादेवाकडे चालली आहे, दोन-चार झेंडूची फुले घेऊ का?’ असे विचारत भजनी मंडळी फुले ताटात घ्यायची. मुले अंथरुणातून हे सगळे बघायची. भजनी गेल्यावर माय दरवाजाची आगळ नीट लावायची, तुरीच्या पल्हाट्याची झाडणी हातात घ्यायची आणि पांढऱ्या मातीत शेणाचा पव्हटा कालवून सडा शिंपायची.
मागोमाग भजनी मंडळी ‘तो हा माधव बरवा, तो हा केशव बरवा’ हे पालुपद आळवत जायची. कोणी मृदंग जोरजोराने बडवायचा, तर कोणी ‘वचन एका कमळापती, माझी रंकाची विनंती’ हे पालुपद पुन्हा पुन्हा म्हणायचा. अर्धवट झोपेत हे भजन खुपायचे, पण भजनी मंडळी किती लवकर उठून गावभर फिरतात याचे अप्रूप वाटायचे. दिवसभर शेतात काम करणारा दत्ता न चुकता काकड आरतीला यायचा. त्याच्या मते, काकड आरतीने सगळा शीणभार हलका होतो आणि पहाटे लवकर उठून गावभर भजन म्हणत हिंडले की दिवस हलका वाटायला लागतो.
हुरड्याचे दिवस आणि शेतकऱ्याचे स्वप्न
दिवाळीचा काळ हा खरीप आणि रब्बीचा सांधा असतो. या सांध्यावर शेतकरी सुंदर दिवसाचे स्वप्न बघायचा. साळीचे पीक पोस्टी यायचे, मूग आणि उडीद अंगणभर पसरले जायचे. कणगीतली ज्वारी तळाला जायची आणि त्यात मूग घालून बरकत चाळवली जायची. ज्वारी पोटरीत आलेली असायची आणि हुरड्याचे दिवस असायचे. ज्वारीच्या कणसाचा हुरडा खाणे ही वेगळीच आनंदपर्वणी असायची. मिरच्याचा ठेचा आणि दह्यासोबत हुरड्याची चव चाखणे हा आणखी वेगळा अनुभव असायचा.
हदगाव तालुका हा ज्वारीचे भांडार मानला जायचा. १९७२ च्या भीषण दुष्काळातही हा तालुका थकला नाही, मोडून पडला नाही, असे म्हणतात. त्या काळातील आज्याचे ठोकताळेही प्रसिद्ध होते. त्यांच्या मते, ‘जव्हर काकड आरती हाय, तव्हर घोर करायचे कारण नाही. कापसाचा काकडा गावभर फिरला की सगळा घोर मिटून जातो.’ शेतात कापसाची बोंडे फुटायचे हे दिवस असायचे. बोंडे फुटली म्हणजे पांढराशुभ्र कापूस बाहेर यायचा आणि या कापसाचा काकडा गावातून ऐटीत मिरवायचा. हा काकडा गावात चैतन्याची पहाट घेऊन यायचा. गावातला हमरस्ता असो अथवा अरुंद रस्ता असो, काकड आरतीचा काकडा घरोघरी जायचा.
थंडीची चाहूल लागली म्हणजे घरोघरच्या घोंगड्यांच्या घड्या मोडल्या जायच्या. आज्याचे अनेक ठोकताळे असायचे आणि त्यावरच जगण्याची गणिते बेतली जायची. काकड आरती ही केवळ भजनाची परंपरा नाही, तर गावाच्या जगण्याशी जोडलेली एक आठवण आहे. दिवाळी आली की ही आठवण पुन्हा जागी होते.
स्रोत: मूळ बातमी
Leave a Reply