धनत्रयोदशी हा दिवाळीच्या सणकाळातील एक महत्त्वाचा दिवस मानला जातो. या दिवशी देवी लक्ष्मी, भगवान धन्वंतरी आणि कुबेर यांची पूजा केली जाते. त्याचबरोबर यमराजाच्या नावाने दिवा लावण्याचीही जुनी परंपरा अनेक घरांमध्ये पाळली जाते. या विधीला यमदीपदान असे म्हटले जाते. कुटुंबातील सर्वांना दीर्घ आयुष्य आणि चांगले आरोग्य लाभावे, तसेच कुटुंबावर यमराजाची कृपा राहावी, अशी प्रार्थना करून हा दिवा लावला जातो. काही घरांमध्ये चार वाती असलेला चौमुखी दिवा दक्षिण दिशेला ठेवला जातो. मात्र हा दिवा लावल्यानंतर काही पारंपरिक नियम पाळले जातात, याकडेही अनेक कुटुंबे लक्ष देतात.
यमदीपदानाचे महत्त्व काय आहे?
यमराजाच्या नावाने दिवा लावण्याची ही परंपरा स्कंद पुराणात उल्लेख असलेल्या यमदीपदानाशी जोडली जाते. धार्मिक मान्यतेनुसार धनत्रयोदशीच्या संध्याकाळी घराबाहेर दक्षिण दिशेला दिवा लावल्याने कुटुंबावर यमराजाची कृपा राहते. कुटुंबातील सदस्यांना दीर्घायुष्य आणि उत्तम आरोग्य मिळावे, या भावनेने हा दिवा लावला जातो. ही परंपरा केवळ मृत्यूच्या भीतीपासून मुक्ती मिळावी एवढ्यापुरती मर्यादित नाही, तर आयुष्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा एक मार्ग म्हणूनही तिच्याकडे पाहिले जाते. यावेळी यमराजाकडे कुटुंबाचे सुख, शांती आणि सुरक्षितता कायम राहावी, अशी प्रार्थना केली जाते.
दिवा लावल्यानंतर कोणत्या गोष्टी टाळाव्यात?
यमदीपदानाशी संबंधित एक प्रचलित मान्यता अशी आहे की, धनत्रयोदशीच्या संध्याकाळी घराबाहेर दक्षिण दिशेला दिवा ठेवल्यानंतर घरात परतताना मागे वळून पाहू नये. दिवा ठेवल्यानंतर थेट घरात यावे आणि यमराजाचे स्मरण करावे, असे सांगितले जाते. ही परंपरा वेगवेगळ्या कुटुंबांमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारे पाळली जाते. दिवा ठेवताना तो कोणाच्या पायाला लागणार नाही, अशा सुरक्षित जागी ठेवावा, याचीही काळजी घेतली जाते.
काही ठिकाणी यमदीप संपूर्ण रात्र घराबाहेर तेवत ठेवण्याची परंपरा आहे. सकाळी दिवा विझल्यानंतर तो पुन्हा घरात आणू नये, अशी मान्यता आहे. मातीचा दिवा पुन्हा वापरण्याऐवजी तो वेगळा ठेवण्याची किंवा योग्य पद्धतीने विसर्जित करण्याची प्रथा काही ठिकाणी आहे. मात्र दिवा रस्त्यावर, नाल्यात किंवा पाण्याच्या स्रोतात टाकू नये. तो पूर्णपणे थंड झाल्यानंतरच हाताळावा, असेही सांगितले जाते.
यमदीपदान करून घरात परतल्यानंतर हात-पाय धुणे आणि आपल्या इष्टदेवतेचे स्मरण करणे, अशीही काही कुटुंबांमध्ये परंपरा आहे. पूजेनंतर स्वच्छता आणि शुद्धता राखण्याशी ही प्रथा जोडली जाते. त्यामुळे दिवा ठेवल्यानंतर घरात आल्यावर हात-पाय स्वच्छ धुवावेत आणि देवाचे स्मरण करावे, असे मानले जाते. वरील माहिती धार्मिक मान्यता आणि उपलब्ध स्रोतांवर आधारित आहे.
स्रोत: मूळ बातमी
Leave a Reply