झोडगेचे तेराव्या शतकातील शिवालय दीपोत्सवाने उजळले

मालेगाव ते धुळे या महामार्गाच्या कडेला वसलेल्या झोडगे गावातील प्राचीन शिवालय सध्या हजारो दिव्यांच्या प्रकाशात झळाळून निघाले आहे. तेराव्या शतकातील हे मंदिर केवळ धार्मिक स्थळ नसून, दगडात घडवलेल्या कलाकुसरीचा एक जिवंत नमुना म्हणून ओळखले जाते. स्थानिक तरुणांनी दिवाळी पाडव्याच्या निमित्ताने आयोजित केलेल्या दीपोत्सवामुळे या ऐतिहासिक वास्तूची चर्चा पुन्हा एकदा रंगली आहे.

चुन्याशिवाय दगडात उभारलेले स्थापत्य

हे मंदिर हेमाडपंथी शैलीतील आहे. या शैलीचे वैशिष्ट्य म्हणजे बांधकामात चुन्याचा वापर न करता केवळ दगडांच्या आधारे वास्तू उभारली जाते. यादव राजा रामदेवराय यांच्या काळात हेमाद्री पंडित यांनी या स्थापत्यपद्धतीला वेगळी ओळख मिळवून दिली, असे सांगितले जाते. झोडगे गावाच्या दक्षिण बाजूला, झोटिंग डोंगराच्या पायथ्याशी हे शिवालय उभे आहे. परिसरात मिळणाऱ्या मजबूत दगडांवर कारागिरांनी अत्यंत बारकाईने शिल्पे कोरली आहेत.

मंदिराची बाह्यरचना नागर शैलीतील आहे. त्यावर पौराणिक कथांमधील प्रसंग, प्राण्यांची शिल्पे, कमानी आणि छोट्या मंदिरांच्या आकृत्या कोरलेल्या दिसतात. रुंद प्रवेशद्वारातून सभामंडपात गेल्यावर एकाच दगडात घडवलेले नक्षीदार खांब नजरेस पडतात. सभामंडपातील नृत्य करणाऱ्या अप्सरांची शिल्पे, वाद्ये वाजवणाऱ्या व्यक्तींच्या मूर्ती आणि भोगमंडप यातून तत्कालीन कारागिरांचे कौशल्य दिसून येते. गाभाऱ्याच्या दरवाजावर कासव, यक्ष आणि किन्नर यांची शिल्पे असून मध्यभागी गणेशाची मूर्ती आहे. कमी उंचीच्या दरवाजातून दोन पायऱ्या उतरल्यावर उत्तरेकडे तोंड असलेल्या शिवलिंगाचे दर्शन होते. गाभाऱ्यात सूर्यप्रकाश पोहोचतो, हेही या मंदिराचे खास वैशिष्ट्य मानले जाते.

दीपोत्सव आणि पर्यटनाची संधी

महाशिवरात्रीच्या वेळी या ठिकाणी मोठा यात्रोत्सव भरतो. त्याशिवाय दिवाळी पाडव्याला स्थानिक तरुण हजारो दिवे लावून दीपोत्सव साजरा करतात. या उपक्रमामुळे नव्या पिढीला आपल्या ऐतिहासिक वारशाची ओळख होते आणि पर्यटकांची संख्याही वाढत आहे. महामार्गालगतचे स्थान असल्याने देशी आणि परदेशी पर्यटकांसाठी हे मंदिर आकर्षणाचे ठिकाण ठरू शकते. मंदिराची माहिती, त्याची शिल्पवैशिष्ट्ये आणि आसपासच्या पर्यटनस्थळांची माहिती व्यवस्थित उपलब्ध करून दिल्यास पर्यटकांचा ओघ आणखी वाढेल, असे मत व्यक्त केले जाते.

पुरातत्त्व विभागाने काही दुरुस्त्या केल्या असल्या तरी या वास्तूच्या संपूर्ण जतनासाठी अधिक व्यापक प्रयत्नांची गरज आहे. काही शिल्पांची मोडतोड आणि भग्नावशेषांचे नुकसान ही चिंतेची बाब आहे. स्थानिक ग्रामस्थ, पर्यटक आणि पुरातत्त्व विभाग यांनी एकत्र येऊन नियमित देखभाल, जनजागृती आणि शास्त्रीय पद्धतीने संवर्धन केल्यास झोडगेचे हे शिवालय महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वैभवाचे प्रतीक ठरू शकेल.

स्रोत: मूळ बातमी