भारत म्हटलं की डोळ्यांसमोर ताजमहाल, हम्पी किंवा अजंठा-एलोरा ही प्रसिद्ध ठिकाणं येतात. पण या प्रसिद्ध स्थळांव्यतिरिक्तही देशात अशी अनेक हेरिटेज स्थळं आहेत, जी कदाचित तुमच्या प्रवासाच्या यादीत अजून आलेली नसतील. झारखंडमधील एका गावात आजही ७२ प्राचीन मंदिरं उभी आहेत, तर मध्य प्रदेशात एक मंदिरसमूह एका कुख्यात दरोडेखोराच्या मदतीने पुन्हा उभारला गेला. हा प्राचीन वारसा अत्यंत खास आहे आणि तो फक्त स्वतःच जाणून घेणं पुरेसं नाही, तर मुलांनाही या ठिकाणांची ओळख करून द्यावी. अशी सात ठिकाणं तुमच्या पुढील प्रवासाच्या यादीत नक्की समाविष्ट करता येतील.
त्रिपुरातील उनाकोटी
त्रिपुरामध्ये उनाकोटी नावाचं एक ठिकाण आहे. उनाकोटी म्हणजे ‘एक कोटीपेक्षा एक कमी’. येथील दंतकथेनुसार भगवान शिव काशीला जाताना ९९,९९,९९९ देवी-देवतांसह इथं थांबले होते. शिवाने सर्वांना सूर्योदयापूर्वी उठण्यास सांगितलं, पण सकाळी फक्त तेच जागे झाले. रागात त्यांनी उर्वरित सर्वांना दगड बनवलं आणि एकटे पुढे निघून गेले.
हे प्राचीन शैव तीर्थस्थळ ७व्या ते ९व्या शतकातील दगडांवर कोरलेल्या विशाल मूर्तींसाठी प्रसिद्ध आहे. इथं भगवान शिवाचं ३० फूट उंच शिर आहे, ज्याला उनाकोटिश्वरा काल भैरव म्हणतात. जवळच गणेश आणि वाघावर उभ्या असलेल्या दुर्गेच्या विशाल आकृत्याही दिसतात. डिसेंबर २०२२ मध्ये उनाकोटीला युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत तात्पुरत्या स्वरूपात समाविष्ट करण्यात आलं. दरवर्षी एप्रिलमध्ये इथं अशोकष्टमी मेळा भरतो, ज्यात हजारो भाविक येतात.
चंबळच्या दरोडेखोराने वाचवलेली मंदिरं
मध्य प्रदेशातील ग्वाल्हेरपासून सुमारे ३५ किलोमीटर उत्तरेला बटेश्वर मंदिरसमूह आहे. इथं सुमारे २०० वाळूच्या दगडाची मंदिरं आणि त्यांचे अवशेष जवळपास २५ एकर परिसरात पसरले आहेत. ही मंदिरं ८व्या ते १०व्या शतकादरम्यान बांधली गेली होती आणि ती शिव, विष्णू व शक्तीला समर्पित आहेत. शतकानुशतके त्यापैकी अनेक मंदिरं पडून होती. भूकंप किंवा एखाद्या संघर्षामुळे ती नष्ट झाली का, हे अद्याप स्पष्ट नाही.
२००५ मध्ये भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाने पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ के. के. मुहम्मद यांच्या नेतृत्वाखाली मोठं जीर्णोद्धार कार्य सुरू केलं. पण एक मोठी अडचण होती. आसपासच्या चंबळच्या खोऱ्यांमध्ये कुख्यात दरोडेखोर निर्भय सिंग गुर्जर याच्या टोळीचं आश्रयस्थान होतं. मुहम्मद यांनी प्रकल्प सोडण्याऐवजी दरोडेखोराशी संपर्क साधला आणि बोलणी केली. शेवटी गुर्जर यांनी अवशेषांचं संरक्षण करण्याची आणि काम पुढे चालू ठेवण्याची परवानगी दिली. मुहम्मद यांच्या नेतृत्वाखाली सुमारे ६० मंदिरं पुन्हा उभारण्यात आली.
ही ठिकाणंही हेरिटेजमध्ये समाविष्ट आहेत
या दोन ठिकाणांव्यतिरिक्तही देशात अशी अनेक कमी ओळखली जाणारी स्थळं आहेत. आंध्र प्रदेशातील उंडावल्ली गुहा, कर्नाटकातील सन्नति पुरातत्त्व स्थळ, सिक्किममधील रबडेनत्से खंडहर, गोव्यातील अरवलम गुहा, महाराष्ट्रातील पीतलखोरा गुहा आणि छत्तीसगडमधील सिरपुर पुरातत्त्व स्थळ ही त्यातलीच काही उदाहरणं आहेत.
ही वारसा स्थळं पाहणं स्वतःहून खूप खास असतं, कारण त्यातून आपल्याला आपला इतिहास, संस्कृती आणि वास्तुकला खोलवर समजून घेण्याची संधी मिळते. त्याचबरोबर त्या ठिकाणाच्या स्थानिक अर्थव्यवस्थेला आणि या विरासत स्थळांच्या संवर्धनाच्या प्रयत्नांनाही मदत होते.
Leave a Reply