बंगालच्या उपसागरात अवघ्या एका महिन्यात तीन चक्रीवादळे तयार होऊन पूर्व किनारपट्टीवर धडकली. ‘अर्णब’, ‘मुरासू’ आणि ‘अक्वान’ ही तीनही वादळे एकाच सागरी क्षेत्रात जन्माला आली असली, तरी त्यांची रचना, तीव्रता आणि परिणाम पूर्णपणे वेगळे होते. भारतीय हवामान विभाग आणि इस्रोच्या उपग्रहाने केलेल्या विश्लेषणातून या तिन्ही वादळांचे वेगळेपण स्पष्ट झाले आहे.
## तिन्ही वादळांची वेगळी रचना
२८ ऑक्टोबर रोजी आंध्र प्रदेशातील नरसापूरजवळ धडकलेले ‘अर्णब’ हे अति तीव्र चक्रीवादळ होते. उपग्रहाच्या प्रतिमांनुसार अर्णबच्या ढगांचा विस्तार प्रचंड मोठा होता. किनाऱ्यावर धडकताना वाऱ्याचा वेग ताशी १२५ ते १३५ किलोमीटर होता, तर वाऱ्याचे झोत ताशी १५० किलोमीटरपर्यंत पोहोचले होते.
अर्णबनंतर अवघ्या काही दिवसांत, ३ नोव्हेंबर रोजी ‘मुरासू’ वादळ ओंगोलजवळ धडकले. अर्णबच्या तुलनेत मुरासूचा आकार लहान होता, पण त्याची संपूर्ण ऊर्जा केंद्राभोवती घट्टपणे एकवटलेली होती. हे तीव्र चक्रीवादळ असून वाऱ्याचा वेग ताशी १०० ते ११० किलोमीटर, तर झोत ताशी १२० किलोमीटर इतका होता.
२० नोव्हेंबर रोजी धडकलेल्या ‘अक्वान’ वादळाची रचना पहिल्या दोन वादळांपेक्षा पूर्णपणे वेगळी होती. उपग्रहाच्या प्रतिमांमध्ये या वादळाचे ढग असममित, म्हणजेच असमान रीतीने विखुरलेले दिसले.
## एकामागोमाग एक वादळे का तयार झाली?
साधारणपणे एक चक्रीवादळ येऊन गेल्यानंतर समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान कमी होते आणि लगेच दुसरे वादळ तयार होत नाही. मात्र, यंदा बंगालच्या उपसागरात तीन वेगळी शास्त्रीय कारणे एकत्र आली. गंगा, ब्रह्मपुत्रा आणि गोदावरी या नद्यांमधून मोठ्या प्रमाणात गोडे पाणी उपसागरात मिसळते. गोड्या पाण्याची घनता कमी असल्याने ते पृष्ठभागावर तरंगत राहते आणि थंड पाणी वर येण्यापासून अडवते. त्यामुळे वादळ येऊन गेल्यानंतरही समुद्राचा पृष्ठभाग २८ ते २९ अंश सेल्सिअसपर्यंत गरम राहिला आणि पुढच्या वादळांना ऊर्जा मिळत राहिली. सुपर एल-निनो परिस्थिती आणि वरच्या थरातील उच्च दाबामुळे ही वादळे आंध्र प्रदेश आणि ओडिशाच्या किनारपट्टीकडे ढकलली गेली. तसेच समुद्राजवळील आणि उंचावरील वाऱ्यांच्या वेगातील फरक कमी राहिल्याने वादळांना ताकद टिकवणे सोपे गेले.
## उपग्रह प्रतिमांचे महत्त्व
इस्रोच्या INSAT-3DS उपग्रहावरील इन्फ्रारेड सेन्सर्स ढगांच्या वरच्या भागाचे तापमान मोजतात. प्रतिमांमधील अधिक चमकदार किंवा पांढरा भाग अत्यंत थंड ढगांचे आणि तीव्र विजांचे संकेत देतो. मात्र, केवळ उपग्रहाच्या प्रतिमांवरून वाऱ्याचा अचूक वेग मोजता येत नाही; त्यासाठी हवामान रडार आणि समुद्रातील तरंगत्या वेधशाळांची मदत घ्यावी लागते. एकाच महिन्यात तीन वादळे येण्याची अशी दुर्मिळ घटना यापूर्वी १९७६, १९८७ आणि २०१३ मध्ये घडली होती.
Leave a Reply