शेजारील बांगलादेशात पुन्हा एकदा राजकीय संघर्षाचा वणवा पेटला असून, या घडामोडींच्या केंद्रस्थानी माजी पंतप्रधान शेख हसीना आहेत. हसीना यांनी डिसेंबर महिन्यात मायदेशी परतण्याची घोषणा केल्यानंतर बांगलादेशच्या राजकारणात मोठी खळबळ उडाली आहे. या पार्श्वभूमीवर बंदी घातलेल्या अवामी लीगने पुकारलेल्या देशव्यापी बंददरम्यान अनेक जिल्ह्यांमध्ये जाळपोळ, बॉम्बस्फोट आणि हिंसाचाराच्या घटना घडल्या आहेत.
दुसरीकडे, बांगलादेशचे विद्यमान पंतप्रधान तारिक रहमान यांनी या अस्थिरतेमागे थेट नाव घेणे टाळत भारताच्या दिशेने अप्रत्यक्ष अंगुलीनिर्देश केल्याचे बोलले जात आहे. त्यामुळे हा संघर्ष आता केवळ हसीना विरुद्ध रहमान इतकाच मर्यादित राहिलेला नसून, हसीना यांचे भारतातील वास्तव्य, त्यांच्या प्रत्यार्पणाचा पेच आणि भारत-बांगलादेश संबंधांमधील तणावामुळे दक्षिण आशियाच्या राजकारणात नवा भू-राजकीय संघर्ष उभा राहण्याची चिन्हे दिसत आहेत.
हिंसाचाराचे चक्र सुरूच
१९७१ मध्ये भारताच्या मदतीने पाकिस्तानच्या जोखडातून स्वतंत्र झालेला बांगलादेश सध्या तीव्र राजकीय अस्थिरतेच्या भोवऱ्यात अडकला आहे. २०२४ मध्ये सरकारी नोकऱ्यांमधील आरक्षणाविरोधात सुरू झालेले विद्यार्थी आंदोलन पुढे हसीना सरकारविरोधातील जनआक्रोशात बदलले. भ्रष्टाचार, बेरोजगारी आणि सत्तेचे केंद्रीकरण या मुद्द्यांवरून उसळलेल्या असंतोषामुळे ऑगस्ट २०२४ मध्ये हसीना यांना देश सोडून भारतात आश्रय घ्यावा लागला. त्यानंतर नोबेलविजेते अर्थतज्ज्ञ मोहम्मद युनूस यांच्या नेतृत्वाखाली अंतरिम सरकार स्थापन झाले. मात्र, या काळातही अल्पसंख्याकांवरील हल्ले आणि भारतविरोधी वातावरण कायम राहिले.
२०२६ मध्ये झालेल्या निवडणुकांमध्ये अवामी लीगवर निवडणूक लढवण्यास बंदी घालण्यात आली आणि तारिक रहमान यांच्या बीएनपी पक्षाची सत्ता आली. आता हसीनांच्या परतण्याच्या घोषणेनंतर अवामी लीगने आक्रमक पवित्रा घेतल्याचे चित्र असून, २२ ते २८ जिल्ह्यांमध्ये जाळपोळ आणि बॉम्बस्फोटांच्या घटना घडल्या आहेत. खुद्द मोहम्मद युनूस यांच्या चितगावमधील वडिलोपार्जित घरालाही आग लावण्यात आल्याची घटना समोर आली आहे.
तारिक रहमान यांचा नेमका रोख कोणाकडे?
या हिंसाचाराच्या पार्श्वभूमीवर विद्यमान पंतप्रधान तारिक रहमान यांनी केलेल्या विधानामुळे राजकीय वर्तुळात नव्या चर्चांना उधाण आले आहे. रहमान यांनी नाव न घेता म्हटले की, बांगलादेशातून पळून गेलेल्या अवामी लीगच्या नेत्या देशविरोधी कट रचत आहेत. त्या सीमेपलीकडे ज्या देशात पळून गेल्या आहेत, तेथे त्यांचे बोलवते धनी बसले आहेत. त्यांना खूश करण्यासाठी त्यांनी पुन्हा एकदा बांगलादेश आणि येथील जनतेविरुद्ध कट रचण्यास सुरुवात केली आहे. या विधानातून बांगलादेशातील सत्ताधारी अप्रत्यक्षपणे भारताकडे बोट दाखवत असल्याची चर्चा सुरू झाली आहे.
भारत-बांगलादेश संबंधांवरील परिणाम
बांगलादेशातील या राजकीय अस्थिरतेचा थेट परिणाम दक्षिण आशियातील भू-राजकारणावर आणि भारताच्या सुरक्षेवर होताना दिसत आहे. मोहम्मद युनूस यांच्या कार्यकाळात बांगलादेशचे पाकिस्तानशी राजनैतिक आणि आर्थिक संबंध सुधारले, तर चीनचे पायाभूत सुविधा आणि संरक्षण क्षेत्रातील स्वारस्य वाढले. विद्यमान पंतप्रधान तारिक रहमान यांनीही चीनशी संबंध विस्तारल्याचे पाहायला मिळत असून, दुसरीकडे भारताशी असलेले संबंध तणावपूर्ण झाले आहेत.
भारत आणि बांगलादेश यांच्यात ४,००० किलोमीटरहून अधिक लांबीची सीमा आहे. व्यापार, ऊर्जा, ईशान्य भारताची कनेक्टिव्हिटी, घुसखोरी आणि सीमासुरक्षा या सर्व बाबी बांगलादेशातील स्थैर्याशी निगडित आहेत. याशिवाय गंगा पाणीवाटप कराराचे नूतनीकरण, बांगलादेशातील अल्पसंख्याक हिंदूंची सुरक्षा आणि शेख हसीना यांना दिलेला आश्रय हे मुद्दे दोन्ही देशांमधील संबंधांची कसोटी पाहणारे ठरत आहेत. बांगलादेशातील सत्तेची ही लढाई केवळ ढाक्यापुरती मर्यादित राहिलेली नसून, या अस्थिरतेचा फायदा घेत चीन आणि पाकिस्तान आपला सामरिक प्रभाव वाढवण्याच्या प्रयत्नात आहेत. त्यामुळे दक्षिण आशियात भारताच्या शेजारील भू-राजकीय समीकरणे नेमकी कोणत्या दिशेने झुकतात, याकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष लागले आहे.
Leave a Reply