संध्याकाळी कामावरून घरी परतलेला थकलेला वडील आणि कंटाळलेली आठ वर्षांची मुलगी. गृहपाठ पूर्ण झाला आहे, टीव्हीवर काही रंजक नाही आणि आई स्वयंपाकघरात व्यस्त आहे. अशा वेळी अनेक पालक तेच करतात जे आधीच्या अनेक थकलेल्या पालकांनी केले आहे. ते आपला फोन काढतात, त्यावर एखादे कार्टून लावतात आणि मुलीच्या हातात देतात. घरात शांतता पसरते आणि वडिलांना वीस मिनिटांची उसंत मिळते. एक कार्टून संपते आणि लगेच दुसरे सुरू होते. भारताला कल्पनाही नाही की, येथील मुले अशा प्रकारे किती वेळ घालवतात.
भारतीय कुटुंबांसमोरील अत्यंत गंभीर समस्यांपैकी एका विषयावर केलेले हे एक प्रामाणिक निरीक्षण आहे. सरकारचा स्वतःचा आर्थिक सर्व्हे कबूल करतो की, देशाकडे याबद्दल कोणतीही विश्वासार्ह राष्ट्रीय आकडेवारी उपलब्ध नाही. मुले डिजिटल उपकरणांवर किती तास घालवतात किंवा किती मुलांना यामुळे हानी पोहोचली आहे, याची कोणतीही माहिती नाही. या अहवालात मुलांमधील आणि तरुणांमधील डिजिटल व्यसन ही एक वाढती समस्या असल्याचे नमूद केले असले, तरी किती मुले याच्या प्रभावाखाली आहेत, याचा कोणताही अंदाज दिलेला नाही.
स्क्रीनच्या अतिवापराचे धोके कोणते?
या सर्व्हेतील निष्कर्ष गांभीर्याने विचार करण्यासारखे आहेत. त्यात असे म्हटले आहे की, स्क्रीनचा अतिवापर आणि प्रत्यक्ष मानवी संबंधांमधील दुरावा यामुळे मानसिक आरोग्यावर विपरीत परिणाम होतो. तसेच, यात अशा धोक्यांचा इशारा दिला आहे जे अनेकदा पालकांच्या नजरेतून सुटतात. सायबर बुलिंग, ऑनलाइन फसवणूक आणि जुगाराचे प्लॅटफॉर्म हे सर्व एका लहान मुलाला केवळ एका टॅपवर उपलब्ध होऊ शकतात. या समस्यांचा फटका मोठ्या माणसांनाही बसतो. लोकलसर्कल्स या कम्युनिटी प्लॅटफॉर्मच्या एका सर्व्हेनुसार, जवळजवळ निम्म्या पालकांना असे वाटते की त्यांची मुले सोशल मीडिया, स्ट्रीमिंग किंवा गेमिंगच्या व्यसनाच्या आहारी गेली आहेत. ही एक व्यक्तिनिष्ठ धारणा आहे, वैद्यकीय निदान नव्हे आणि त्याकडे त्याच दृष्टीकोनातून पाहिले पाहिजे. तरीही जेव्हा अनेक पालक एकसारखाच अनुभव व्यक्त करतात, तेव्हा ती धारणा स्वतःच एक महत्त्वपूर्ण माहिती ठरते.
यावर उपाय काय सुचवले गेले?
या चर्चेतून समोर आलेले विचार व्यावहारिक होते, टोकाचे नव्हते. यामध्ये लहान मुलांना साधे फोन किंवा केवळ शैक्षणिक वापरासाठी मर्यादित टॅब्लेट देणे, स्पष्ट सीमा आखणे आणि आशयावर फिल्टर लावणे, शाळांमध्ये ऑनलाइन सुरक्षा आणि कल्याणाबाबत धडे समाविष्ट करणे आणि मुलांसाठी खेळाचा पुरेसा वेळ सुनिश्चित करणे, अशा सूचनांचा समावेश होता. याव्यतिरिक्त, घरात फोन-मुक्त क्षेत्रे निर्माण करणे आणि अॅप डेव्हलपर्सना वापरकर्त्यांचे वय तपासण्यासाठी तसेच बाय-डिफॉल्ट सुरक्षित सेटिंग्ज लागू करण्यासाठी जबाबदार धरणे, अशाही काही कल्पना मांडल्या गेल्या. विशेष म्हणजे, या यादीत एक गोष्ट अजिबात नव्हती. कोणीही फोनवर पूर्णपणे बंदी घालण्याची मागणी केली नाही. शेवटी, हेच उपकरण मुलाला ग्रंथालयाशी, शिक्षकांशी, नकाशाशी किंवा दूर राहणाऱ्या मित्राशी जोडू शकते. प्रश्न स्क्रीन असावी की नसावी, हा नव्हताच. खरा प्रश्न हा आहे की, यावर नियंत्रण कोणाचे आहे?
मोकळा दुपारचा वेळ म्हणजे कधीही काहीही नसणे असे नसते. कंटाळा ही अशी अवस्था आहे जिथे मूल शून्यातून काहीतरी निर्माण करायला शिकते. प्रतीक्षा करण्याच्या प्रक्रियेतूनच संयमाचा जन्म होतो. याउलट, स्क्रीनवर प्रत्येक क्षणी काहीतरी नवीन मिळते, त्वरित समाधान मिळते, तिथे प्रतीक्षा नसते, रिकामेपणा नसतो. मात्र, तो रिकामेपणा अत्यंत महत्त्वाचा असतो. शिक्षक वर्गात याचा परिणाम पाहतात. काही मुलांना धड्यादरम्यान शांत बसणे कठीण जाते, तर काही मुले रात्री उशिरापर्यंत फोन वापरल्यामुळे वर्गात डुलकी घेतात. झोप ही कदाचित एक मूक बळी ठरत आहे, तर वाढत्या वयातील मुलांसाठी शिकण्यासाठी, माहिती लक्षात ठेवण्यासाठी आणि शांत राहण्यासाठी पुरेशी झोप अत्यंत आवश्यक असते. मुले ऐकलेल्या गोष्टींपेक्षा पाहिलेल्या गोष्टींचे अनुकरण करण्याची शक्यता अधिक असते. एखादा पालक जर म्हणत असेल की, जेवणाच्या टेबलावर फोन नको, पण स्वतःच जेवताना मेसेज तपासत असेल, तर तो नकळतपणे मुलांना काहीतरी वेगळाच धडा देत असतो.
Leave a Reply