भारतात शेती हा मोठा व्यवसाय असून पावसाच्या वेळापत्रकावर शेतीचे संपूर्ण नियोजन अवलंबून असते. पाऊस कधी येणार, तो किती दिवस सक्रिय राहणार आणि कोणत्या भागात किती पडणार, यावर पेरणीपासून कापणीपर्यंतचे निर्णय ठरतात. हवामान विभाग दरवर्षी मान्सूनचा अंदाज जाहीर करतो, पण अनेकदा अंदाज आणि प्रत्यक्ष पाऊस यात फरक दिसतो. त्यामुळे पावसाचा अधिक अचूक अंदाज वर्तवण्यासाठी संशोधक सातत्याने नवे मार्ग शोधत आहेत.
आता आयआयटी मद्रास आणि गुवाहाटी विद्यापीठातील संशोधकांनी मान्सूनचे आगमन ओळखण्यासाठी नवी पद्धत तयार केली आहे. या संशोधनासाठी गेल्या ८४ वर्षांतील पावसाच्या नोंदींचा अभ्यास करण्यात आला आहे. या पद्धतीमुळे एखाद्या भागात झालेला पहिला पाऊस आणि मान्सूनचे खरे आगमन यातील फरक ओळखता येणार आहे.
नवी पद्धत कशी काम करते?
संशोधकांनी हवामान जाळे आणि जटिल प्रणालींच्या सिद्धांताचा वापर करून ही पद्धत विकसित केली आहे. यात देशाच्या वेगवेगळ्या भागांतील पावसाचा एकत्रित अभ्यास केला जातो. एखाद्या ठिकाणी पाऊस सुरू झाला, म्हणजे मान्सून आला, असे या पद्धतीत मानले जात नाही. त्याऐवजी वेगवेगळ्या भागांतील पावसाचे छोटे समूह एकमेकांशी जोडले जाऊन मोठा समूह तयार होतो का, हे पाहिले जाते. जेव्हा पावसाचा हा मोठा समूह विस्तारू लागतो आणि उत्तरेकडे सरकतो, तेव्हा मान्सूनचे आगमन झाल्याचे स्पष्ट होते.
अभ्यासातून काय समोर आले?
या अभ्यासानुसार ईशान्य भारतात साधारण १५ मेच्या आसपास मान्सूनची मोठ्या प्रमाणावर सुरुवात होते, तर द्वीपकल्पीय भारतात ही सुरुवात साधारण ९ जूनच्या आसपास होते. एप्रिलमध्ये ईशान्य भारतातील काही भागांत स्थानिक मान्सूनचे छोटे समूह तयार होतात. पुढे हे समूह बंगालच्या उपसागरातील पावसाच्या समूहाशी जोडले जातात आणि त्यानंतर केरळमधील मान्सूनचा समूहही या मोठ्या समूहाशी जोडला जातो.
शेतकऱ्यांना कसा होणार फायदा?
आयआयटी मद्रासचे प्राध्यापक आर. आय. सुजीत यांच्या मते, या पद्धतीमुळे मान्सूनच्या चुकीच्या सुरुवातीचा अंदाज टाळता येऊ शकतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांना पेरणीसाठी योग्य वेळ ठरवता येईल. तसेच सरकारला पाणी साठवण, जलव्यवस्थापन आणि पूरस्थितीचा सामना करण्यासाठी नियोजन करता येईल. या संशोधनाचे निष्कर्ष जर्नल ऑफ क्लायमेट या संशोधन पत्रिकेत प्रसिद्ध झाले आहेत.
स्रोत: मूळ बातमी
Leave a Reply