मातीच्या पणत्यांसाठी कुंभार बांधवांची धडपड

दिवाळी आली की घराघरांत पणत्यांची रोषणाई उजळते आणि दीपोत्सवाचे मंगलमय वातावरण तयार होते. मात्र बदलत्या काळात विद्युत दिवे, आकर्षक एलईडी माळा आणि सजावटीच्या विविध वस्तूंची लोकप्रियता वाढली आहे. त्यामुळे पारंपरिक मातीच्या पणत्यांची मागणी टिकवून ठेवण्यासाठी कुंभार बांधवांना मोठा संघर्ष करावा लागत आहे. मालेगाव शहरात दिवाळीच्या पार्श्वभूमीवर कुंभार बांधव पणत्या तयार करण्याच्या कामात व्यग्र झाले आहेत.

वर्षभर विविध मातीची भांडी आणि वस्तू तयार करणारे कुंभार बांधव दिवाळीच्या काळात पणत्या घडवण्यावर विशेष भर देतात. या व्यवसायात मेहनत अधिक आणि उत्पन्न मर्यादित असल्याची परिस्थिती आहे. पणत्या तयार करण्यासाठी लागणारा कच्चा माल, इंधन, वाहतूक आणि मजुरीचा खर्च वाढत असताना विक्रीतून अपेक्षित उत्पन्न मिळेलच, याची खात्री नसते. त्यातच बाजारपेठेत उपलब्ध असलेल्या विद्युत रोषणाईमुळे मातीच्या पणत्यांना तीव्र स्पर्धेला सामोरे जावे लागत आहे.

चाकावर घडणाऱ्या पणत्यांचा प्रवास

मातीच्या पणत्यांची निर्मिती अनेक टप्प्यांतून होते. आधी माती गोळा केली जाते, ती भिजवून मळली जाते, मग चाकावर पणत्या घडविल्या जातात. त्यानंतर त्या वाळवून भाजल्या जातात आणि शेवटी रंगरंगोटी करून विक्रीसाठी बाजारपेठेत आणल्या जातात. प्रत्येक टप्प्यात कुंभार बांधवांची मेहनत आणि कौशल्य गुंतलेले असते.

मालेगावातील सोमवार बाजार भागात पणत्यांची दुकाने लागली आहेत. तेथे मातीची पणती ३० रुपये डझन, चायना पणती ३० रुपये डझन, मातीचे करवा बोळके १०० रुपये डझन या दराने विकले जात आहेत. लक्ष्मी मूर्ती ५० ते २०० रुपयांपर्यंत उपलब्ध आहे.

परंपरा टिकवण्यासाठी स्थानिक खरेदीची गरज

मातीच्या पणत्या या केवळ दिवाळीच्या सजावटीचा भाग नसून भारतीय संस्कृती आणि परंपरेचे प्रतीक आहेत. मातीच्या पणत्यांमधून मिळणारा प्रकाश दिवाळीच्या उत्सवाला पारंपरिक आणि नैसर्गिक सौंदर्य देतो. त्यामुळे दिवाळीच्या खरेदीत स्थानिक कुंभार बांधवांच्या मातीच्या पणत्यांना ग्राहक मिळणे गरजेचे आहे.

मोची कॉर्नर भागातील हेमंत कुंभार सांगतात की, हा वडिलोपार्जित व्यवसाय असल्याने बांधिलकीने हे काम करतो. आधुनिकतेच्या युगात संस्कृती लोप पावत चालली असताना दिवाळीची समृद्ध परंपरा टिकवण्यासाठी दरवर्षी मातीच्या पणत्या व बोळके तयार करतो. चायना पणत्यांमुळे बाजारपेठेवर परिणाम झाला असून कच्चा माल आणि लिद माती महाग झाली आहे, मजुरीही निघत नाही, असे त्यांनी नमूद केले.

कवयित्री कल्पना लोहारकर यांच्या मते, दिवाळीच्या निमित्ताने मातीच्या पणत्यांची रोषणाईच खरी अर्थाने संस्कृती संवर्धक आहे. कुंभार बांधवांकडून मातीच्या पणत्या व बोळके खरेदी करून या व्यवसायाला हातभार लावावा. रस्त्यावर विक्री करणाऱ्यांची दिवाळी साजरी होईल, हे भान जपणे महत्त्वाचे आहे.

स्रोत: मूळ बातमी