सातपुडा पर्वतरांगांच्या कुशीत वसलेला अस्तंबा डोंगर हा आदिवासी समाजाच्या श्रद्धेचे आणि सांस्कृतिक ओळखीचे प्रतीक मानला जातो. दरवर्षी धनत्रयोदशीपासून पुढील आठवडाभर येथे भरणाऱ्या यात्रोत्सवासाठी महाराष्ट्र, गुजरात आणि मध्य प्रदेश या तीन राज्यांतील हजारो आदिवासी बांधव एकत्र येतात. डोंगराच्या शिखरावर देव आहट्याचे पूजन केले जाते आणि या निमित्ताने लोककला व निसर्गाशी जोडलेली जीवनशैली यांचे दर्शन घडते.
सातपुडा पर्वतरांग आणि तापी-नर्मदा नद्यांच्या परिसराशी आदिवासी समाजाचे सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक नाते अत्यंत घट्ट आहे. येथील डोंगर, जंगल, नद्या आणि पवित्र स्थळे ही आदिवासींच्या मौखिक इतिहासाची साक्ष देतात. वीरभारी, जलसिंधी, राणिकाजल, याहा मोगी यांसारखी श्रद्धास्थाने आणि शेतीशी निगडित हेलोदाबसारख्या परंपरा या समृद्ध वारशाचा भाग आहेत. याच पर्वतरांगेतील तोरणमाळ हे हिरव्यागार डोंगररांगा आणि घनदाट जंगलामुळे पर्यटकांना आकर्षित करणारे ठिकाण आहे.
चार हजार फूट उंचीवरील पूजन आणि परंपरा
सुमारे चार हजार फूट उंच असलेल्या अस्तंबा डोंगराच्या शिखरावर पोहोचून भाविक देव आहट्याचे पूजन करतात आणि त्यावेळी मानाचे ध्वज लावले जातात. बाहेरील जगात हे ठिकाण अश्वत्थामा शिखर म्हणून ओळखले जाते, मात्र महाभारतातील अश्वत्थामा आणि आदिवासी मौखिक परंपरेतील देव आहट्या यांच्याविषयीच्या श्रद्धा वेगवेगळ्या सांस्कृतिक संदर्भांतून समजून घेणे गरजेचे आहे. आदिवासी समाजासाठी हा डोंगर केवळ धार्मिक स्थळ नसून सांस्कृतिक अस्मिता आणि पूर्वजांशी असलेल्या नात्याचे प्रतीक आहे. येथे जाण्यासाठी नंदुरबार जिल्ह्यातील तळोदा किंवा शहादा या मार्गाचा वापर केला जातो.
डोगे दिवाळी म्हणजेच देव आहट्या पूजन ही आदिवासी समाजाची महत्त्वाची परंपरा आहे. मौखिक इतिहासानुसार या पूजनात पवित्र स्नान, पालनी व्रत, डफ आणि पावलीच्या तालावर नृत्य, तसेच रोषा गवत आणि ज्वारीचे कणीस अर्पण करण्यासारखे विधी आजही केले जातात. या परंपरेतून आरोग्य, धनधान्यवृद्धी, सामूहिक सहकार्य आणि निसर्गाशी असलेले अतूट नाते व्यक्त होते. सोंगाड्या पार्ट्यांच्या नाट्यपरंपरेलाही या पूजनातून सांस्कृतिक प्रेरणा मिळते.
पर्यटन विकास स्थानिक सहभागातूनच व्हावा
अस्तंबा डोंगराचा पर्यटन विकास स्थानिक आदिवासी समाजाच्या सहभागातून आणि त्यांच्या सांस्कृतिक भावविश्वाचा आदर राखून व्हावा, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे. मौखिक इतिहासाचे दस्तऐवजीकरण, स्थानिक युवकांना पर्यटन मार्गदर्शक म्हणून संधी, बोलीभाषा व लोककलांचे संवर्धन आणि पर्यावरणाचे संरक्षण यांना प्राधान्य मिळावे, असे मत मांडले जाते. पर्यटनाच्या नावाखाली धार्मिक श्रद्धा, जैवविविधता आणि सांस्कृतिक परंपरांचे नुकसान होणार नाही, याची दक्षता घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. देव आहट्या पूजन आणि अस्तंबा डोंगराचे जतन म्हणजे केवळ एका धार्मिक परंपरेचे संवर्धन नसून आदिवासी समाजाचा इतिहास, सांस्कृतिक अस्मिता आणि भावी पिढ्यांचा अमूल्य वारसा जपणे आहे.
स्रोत: मूळ बातमी
Leave a Reply