पुढे सरकणाऱ्या कणांच्या एका रांगेतील एका बिंदूत छोटासा अडथळा निर्माण झाल्यास त्या रांगेच्या संपूर्ण गतीवर काय परिणाम होईल, हा प्रश्न गणितज्ञ आणि भौतिकशास्त्रज्ञांमध्ये अनेक दशकांपासून चर्चेचा विषय होता. बंगळुरू येथील गणितज्ञ रिद्धिप्रतिम बासू यांनी हा प्रश्न सोडवण्यात मोलाचा वाटा उचलला आहे. एका बिंदूत लहानसा अडथळाही संपूर्ण प्रणालीतील प्रवाहाचा वेग मंदावू शकतो, हे त्यांनी सिद्ध करून दाखवले आहे. संभाव्यता सिद्धांत आणि सांख्यिकीय भौतिकशास्त्रातील त्यांच्या या महत्त्वपूर्ण संशोधनासाठी, विशेषतः ‘स्लो बॉन्ड प्रॉब्लेम’वरील निष्कर्षांसाठी, त्यांना इन्फोसिस प्राइज २०२६ ने सन्मानित करण्यात आले आहे. गणितीय विज्ञान या श्रेणीत त्यांच्या योगदानाचा गौरव करण्यात आला.
‘स्लो बॉन्ड प्रॉब्लेम’ म्हणजे काय?
स्लो बॉन्ड प्रॉब्लेम हा परस्परसंवादी कण प्रणालीच्या अभ्यासातून आला आहे. यामध्ये कण विशिष्ट नियमानुसार पुढे जातात आणि एकमेकांवर परिणाम करतात. हे सोप्या भाषेत समजून घ्यायचे झाल्यास एकेरी लेनच्या रस्त्यावरून पुढे जाणाऱ्या वाहनांची कल्पना करता येईल, ज्यामध्ये पुढची जागा रिकामी असल्यासच प्रत्येक वाहन पुढे जाऊ शकते. जर रस्त्याच्या एका भागावर वेगमर्यादा थोडी कमी असेल, तर त्यामुळे एकूणच वाहतूक प्रवाहाचा वेग कमी होतो का, हा प्रश्न यातून उपस्थित होतो. इतर गणितज्ञांसमवेत काम करताना बासू यांनी सिद्ध केले की अडथळा अगदी लहान असला तरी त्याचे उत्तर ‘होय’ असेच आहे. त्यांचे संशोधन रँडम ग्रोथ मॉडेल्स, पर्कोलेशन थिअरी आणि दुर्मिळ घटनांच्या अभ्यासापर्यंत विस्तारलेले आहे, ज्यामध्ये प्रणाली आपल्या नेहमीच्या नमुन्यांपेक्षा पूर्णपणे वेगळ्या पद्धतीने वागतात.
बासू यांचा शैक्षणिक प्रवास
बासू यांचा शैक्षणिक प्रवास कोलकाता येथील इंडियन स्टॅटिस्टिकल इन्स्टिट्यूटमधून सुरू झाला. तिथे त्यांनी २००९ मध्ये बॅचलर ऑफ स्टॅटिस्टिक्स आणि २०११ मध्ये मास्टर ऑफ स्टॅटिस्टिक्स पदवी पूर्ण केली. त्यानंतर त्यांनी कॅलिफोर्निया विद्यापीठात प्रवेश घेतला आणि २०१५ मध्ये अॅलन स्लाय यांच्या मार्गदर्शनाखाली स्टॅटिस्टिक्समध्ये पीएचडी पूर्ण केली. भारतात परतण्यापूर्वी त्यांनी पुढील दोन वर्षे स्टॅनफोर्ड विद्यापीठात स्झेगो असिस्टंट प्रोफेसर म्हणून काम केले. नंतर ते टाटाच्या इंटरनॅशनल सेंटर फॉर थिअरेटिकल सायन्सेसमध्ये (ICTS) रुजू झाले. सध्या ते ICTS मध्ये असोसिएट प्रोफेसर असून त्यांचे संशोधन संभाव्यता सिद्धांत आणि सांख्यिकीय भौतिकशास्त्रावर केंद्रित आहे.
Leave a Reply