सणासुदीचा आणि सुट्ट्यांचा हंगाम लक्षात घेऊन रेल्वे प्रवाशांसाठी दोन महत्त्वाचे बदल समोर आले आहेत. दक्षिण पश्चिम रेल्वेने समूह आरक्षणावरील बर्थची कमाल मर्यादा रद्द केली आहे, तर दुसरीकडे तब्बल ४३ वर्षे जुनी आरएसी व्यवस्था बंद करण्यावरही विचार सुरू आहे. लग्न, शैक्षणिक सहली आणि तीर्थयात्रेसाठी एकत्र प्रवास करणाऱ्या मोठ्या गटांना या बदलांचा थेट फायदा होणार आहे.
४३ वर्षे जुनी आरएसी व्यवस्था बंद होण्याच्या मार्गावर
आरएसी व्यवस्था १९८३-८४ मध्ये तत्कालीन रेल्वेमंत्री ए. बी. ए. घनी खान चौधरी यांनी सुरू केली होती. या व्यवस्थेत दोन प्रवाशांना एकाच बर्थवर प्रवास करावा लागतो आणि दोघांकडूनही पूर्ण भाडे घेतले जाते. २०१६ मध्ये या व्यवस्थेचा कोटा वाढवण्यात आला होता. स्लीपर डब्यात सात, तिसऱ्या एसीमध्ये चार आणि दुसऱ्या एसीमध्ये तीन साइड-लोअर बर्थ आरएसीसाठी राखीव ठेवले जातात. ही व्यवस्था वंदे भारत स्लीपर गाड्यांमध्ये मात्र अजून लागू झालेली नाही.
तिकीट तपासणी आता डिजिटल झाली आहे, हे या व्यवस्थेच्या उपयुक्ततेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण होण्यामागचे मुख्य कारण मानले जाते. टीटीईंकडे हँडहेल्ड टर्मिनल्स असून ती थेट संपूर्ण व्यवस्थेशी जोडलेली आहेत. कन्फर्म तिकीट असलेला प्रवासी गाडीत चढला नाही, तर टीटीई लगेच ‘नो-शो’ची नोंद करतो आणि ती जागा पुढच्या स्थानकावरून चालू बुकिंगसाठी उपलब्ध होते. त्यामुळे टीटीईच्या स्वेच्छाधिकाराला वाव राहत नाही आणि अनियमिततेची शक्यताही कमी होते. तसेच २०१५ च्या रद्दीकरण नियमांनुसार प्रवासी हजर झाला नाही, तर त्याचे भाडे जप्त होते, त्यामुळे रेल्वेचे आर्थिक नुकसान होत नाही.
संसदेच्या सार्वजनिक लेखा समितीने ४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी लोकसभेत सादर केलेल्या अहवालात चार्ट तयार झाल्यानंतरही पूर्ण बर्थ न मिळालेल्या आरएसी प्रवाशांकडून पूर्ण भाडे घेणे अन्यायकारक असल्याचे म्हटले होते. अंशतः परतावा देणारी व्यवस्था तयार करण्याची सूचना समितीने केली. मात्र ऑनलाइन ई-तिकिटे आणि काउंटर तिकिटे या दोन्ही मार्गांनी बुकिंग होत असल्याने अशी व्यवस्था उभारणे खूप गुंतागुंतीचे असल्याचे रेल्वे अधिकाऱ्यांचे म्हणणे आहे. त्यामुळे आरएसी व्यवस्था रद्द करणे हाच अधिक व्यावहारिक पर्याय ठरू शकतो, असे मानले जात आहे.
समूह आरक्षणाचे नवे नियम काय?
हुबळीस्थित दक्षिण पश्चिम रेल्वेने जारी केलेल्या नव्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार मोठ्या प्रमाणातील आणि समूह आरक्षणासाठी मंजूर करता येणाऱ्या बर्थची कमाल मर्यादा काढून टाकण्यात आली आहे. आता मुख्य आरक्षण पर्यवेक्षक आणि स्थानक व्यवस्थापक सर्व श्रेणींमध्ये कोणत्याही निर्बंधांशिवाय समूह आरक्षणास मंजुरी देऊ शकतील. लग्न, शैक्षणिक सहली, तीर्थयात्रा तसेच क्रीडा आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी एकत्र प्रवास करणाऱ्या मोठ्या गटांना याचा थेट फायदा होणार आहे. अर्ज आगाऊ आरक्षण कालावधीच्या सुरुवातीच्या दिवशी सकाळी नऊ वाजल्यापासून सादर करता येतील. प्रत्येक प्रवाशाने आपले पूर्ण नाव, वय, लिंग, पत्ता आणि प्रवासाचा उद्देश देणे आवश्यक राहील.
Leave a Reply