नागपूर : विकासाच्या नावाखाली निसर्गावर वर्चस्व गाजवण्याची मानसिकता सोडण्याची वेळ आली आहे. माणूस हा निसर्गाचा स्वामी नसून संपूर्ण विश्वाचा एक भाग आहे. त्यामुळे निसर्ग, जैवविविधता आणि पर्यावरण यांचं संतुलन राखल्याशिवाय मानवी जीवन सुखी होऊ शकत नाही. त्यासाठी माणसाने स्वतःवर काही निर्बंध घालून घेणं आवश्यक आहे, असा संदेश राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक डॉ. मोहन भागवत यांनी दिला. आधुनिक विकासाच्या संकल्पनांचा विचार करताना पर्यावरण आणि भारतीय पारंपरिक ज्ञानाकडे दुर्लक्ष करू नका, असा अप्रत्यक्ष सल्लाही त्यांनी सरकारला दिला.
जगाला आता ‘वन हेल्थ’ ही संकल्पना समजू लागली आहे. मात्र, निसर्ग आणि मानव यांच्यातील परस्परावलंबित्व भारतीय जीवनपद्धतीत पूर्वीपासूनच मान्य करण्यात आलं आहे, असं भागवत यांनी स्पष्ट केलं. पूर्वी माणूस स्वतःला निसर्गाचा स्वामी समजत होता. मात्र, आपण निसर्गासह एका विश्वाचा भाग आहोत. आपलं अस्तित्व निसर्गावर आणि एकमेकांवर अवलंबून आहे. त्यामुळे जैवविविधता, पर्यावरण आणि संपूर्ण परिसंस्था निरोगी असतील, तरच माणूस सुखी राहू शकतो. केवळ मानवी विकासाचा विचार करून चालणार नाही, तर निसर्गाच्या हिताचाही विचार करावा लागेल, असं त्यांनी सांगितलं.
आजचं जग अनेक ठेचा खाऊन अनुभवातून पुढे जात आहे. मात्र, आपल्या पूर्वजांनीही अनेक अनुभवांतून जीवनपद्धती विकसित केली होती. निसर्गाशी सुसंगत राहण्याचं ज्ञान भारतीय परंपरेतून पिढ्यान्‌पिढ्या पुढे आलं आहे. आता जगाला या गोष्टींचं महत्त्व पटू लागलं आहे. त्यामुळे आपल्या पारंपरिक ज्ञानाचा अभ्यास करून त्याच्या आधारावर जगाला विकासाचा नवा मार्ग दाखवण्याची जबाबदारी भारताची आहे, असंही भागवत म्हणाले.
दिवाळीतील वसुबारस आणि गोवर्धन पूजेचा संदर्भ देताना त्यांनी भारतीय परंपरांमागील वैज्ञानिक दृष्टिकोन स्पष्ट केला. आपण गाईच्या शेणापासून गोवर्धन तयार करतो. गाईच्या शेणाचाही उपयोग आहे, हे आता जग मान्य करू लागलं आहे. काही वर्षांपूर्वी अशा परंपरांमुळे जग आपली हेटाळणी करत होतं; मात्र आता परिस्थिती बदलत आहे. आपल्या पूर्वजांनी जपलेल्या जीवनपद्धतीमागील महत्त्व जगाला समजू लागलं आहे. आपल्याकडे गीरसारख्या देशी गायी होत्या. त्यांच्या क्षमतेत वाढ करण्याची संधी असतानाही आपण त्याकडे दुर्लक्ष केलं. उलट जर्सी आणि परदेशी गायी आणण्यावर भर दिला. भारतीय गायींच्या दुधातील गुणधर्म सुधारण्यासाठी सुमारे तीनशे वर्षांपूर्वी भारतातील गायी परदेशात नेण्यात आल्या होत्या. परदेशाने त्यावर संशोधन केलं; मात्र आपण आपल्या संसाधनांकडे अपेक्षित लक्ष दिलं नाही, अशी खंत त्यांनी व्यक्त केली.
विकासासोबत निर्बंधही आवश्यक
आपल्याकडे असलेल्या ज्ञानाच्या आणि संसाधनांच्या आधारावर विकास केला पाहिजे. स्वावलंबनातूनच माणूस स्वतंत्र होतो. प्रत्येक राष्ट्राने स्वतःच्या विकासातून जगाचाही विकास झाला पाहिजे, असा विचार ठेवायला हवा. भारतीय शास्त्र आणि ज्ञानपरंपरेत स्वावलंबी होण्यासाठी अनेक मार्ग आहेत. या ज्ञानाच्या आधारावर नवी जीवनपद्धती विकसित करणं ही आपली जबाबदारी आहे, असंही मोहन भागवत म्हणाले.
स्रोत: मूळ बातमी
Leave a Reply