पोटभर जेवण झाले, समाधानही वाटले, तरी अर्ध्या तासात अनेकजण स्वयंपाकघरात काहीतरी शोधायला लागतात. संशोधनानुसार जवळपास एक तृतीयांश लोक दररोज रात्री जेवणानंतर काहीतरी लहान-मोठे खातात. १८ ते २४ वयोगटात ही सवय इतकी तीव्र आहे की पाचपैकी चार तरुण या इच्छेला विरोध करू शकत नाहीत. झोपण्यापूर्वीच्या दोन तासांत जितके जास्त खाल्ले जाते, तितकी वजन वाढण्याची आणि लठ्ठपणाची शक्यता वाढते, असे आहारतज्ज्ञ डॉ. क्रिस्टीन बोल्यू म्हणतात.
संध्याकाळी भूक का वाढते?
झोपेत तासन्तास अन्नाशिवाय राहायचे असले तरी संध्याकाळी भूक अधिक जाणवते आणि दिवसभर किती खाल्ले याचा त्यावर फारसा फरक पडत नाही, असे संशोधन सांगते. शरीर अन्न आणि ऊर्जा कशी वापरते याचा अभ्यास करणारे बाथ विद्यापीठाचे प्राध्यापक जेम्स बेट्स यांच्या मते यामागचे मोठे कारण म्हणजे भूक वाढवणारे घ्रेलिन हे संप्रेरक. त्याची पातळी संध्याकाळी नैसर्गिकरीत्या वाढू लागते. खाल्ल्याने हे संप्रेरक नियंत्रणात येते, पण ते सकाळच्या पहिल्या जेवणानंतरच होते, दुपारच्या किंवा रात्रीच्या जेवणानंतर नाही.
काय खाल्ले जाते हेदेखील महत्त्वाचे असते. प्रथिने आणि तंतुमय पदार्थांनी समृद्ध असलेले पोटभरीचे जेवण जास्त वेळ पोट भरल्याची भावना देते. रात्रीचे जेवण पोटभरीचे किंवा पौष्टिक नसेल तर काही वेळाने अचानक तीव्र भूक लागते आणि लोक स्वयंपाकघरात काहीतरी शोधू लागतात. काही लोक मध्यरात्री भुकेने जाग येईल या भीतीने खातात, तर काहींसाठी ही केवळ सवय असते. भूक आणि खाण्याचा अभ्यास करणाऱ्या बर्मिंगहॅम विद्यापीठाच्या प्राध्यापक सुझान हिग्ज यांच्या मते एकाच ठिकाणी बसून वारंवार खाल्ले तर तो परिसरच खाण्याची इच्छा निर्माण करू लागतो. उदाहरणार्थ, दूरचित्रवाणी पाहताना चटपटीत काहीतरी खाण्याची सवय असलेल्या व्यक्तीला दूरचित्रवाणी सुरू होताच खावेसे वाटू लागते.
गोडाची ओढ, झोप आणि उपाय
संध्याकाळी केवळ भूकच वाढत नाही, तर जास्त उष्मांक असलेल्या अन्नाची इच्छाही अधिक तीव्र होते. शरीराला ऊर्जा हवी असते म्हणून असे होत नाही, तर मेंदूच्या बक्षीस यंत्रणेमुळे होते — खाल्ल्याने मिळणारे तात्पुरते समाधान. लीड्स विद्यापीठ आणि कॅनडातील मॉन्क्टन विद्यापीठात काम करणाऱ्या डॉ. बोल्यू यांच्या मते कमी चरबीयुक्त अन्नाच्या तुलनेत जास्त चरबीयुक्त अन्नाची ओढ दिवसाच्या उत्तरार्धात किंवा रात्री अधिक जाणवते. चवीचे समाधान करण्याची ही इच्छा पोट भरल्याच्या संकेतांवर मात करते, त्यामुळे पोट भरलेले असूनही खाणे किंवा गोड खावेसे वाटते. साखर, चरबी किंवा मीठ जास्त असलेले पदार्थ पोटभर जेवणानंतरही मेंदूची बक्षीस यंत्रणा सतत सक्रिय ठेवतात. त्यामुळे रात्री नऊ वाजता बिस्किटांच्या डब्यासमोर उभे राहणे हे केवळ इच्छाशक्तीचा अभाव नसतो; त्या क्षणी शरीरच आपल्या विरोधात काम करत असते.
रात्री उशिरा जड जेवण केल्याने पचनावर ताण पडतो आणि झोपेची नैसर्गिक तयारी अडथळ्यात येते, हे निश्चित आहे. रात्री खाल्लेल्या लहानशा खाण्याबद्दलचे पुरावे मात्र संमिश्र आहेत. पांढरा ब्रेड, भात, बिस्किटे किंवा केक यांसारखे शुद्ध कर्बोदके आणि जास्त साखर असलेले पदार्थ झोपेची गुणवत्ता खालावू शकतात, असे काही संशोधनात आढळले आहे. अशा पदार्थांमुळे रक्तातील साखर वेगाने चढते-उतरते आणि झोप व भूक नियंत्रित करणाऱ्या संप्रेरकांच्या संकेतांत अडथळा येत असावा, असे संशोधकांना वाटते. कारण आणि परिणाम वेगळे करणे कठीण आहे, कारण ज्यांची झोप चांगली होत नाही ते अधिक गोड खाण्याची शक्यता असते. सरे विद्यापीठातील झोप आणि शरीराचे घड्याळ यांचे तज्ज्ञ प्राध्यापक जोनाथन जॉन्स्टन यांच्या मते अपुऱ्या झोपेमुळे केवळ भूकच वाढत नाही, तर जास्त उष्मांक असलेल्या अन्नाची इच्छाही बळावते. रात्री उशिरा खाल्ल्याने झोपेवर निश्चित परिणाम होतो का, याबद्दल ठाम निष्कर्ष काढणे खूप कठीण असून पुरावे अजिबात स्पष्ट नाहीत, असे बेट्स म्हणतात. झोपण्यापूर्वी खाल्लेल्या वेगवेगळ्या पदार्थांना प्रत्येकाचे शरीर वेगवेगळ्या प्रकारे प्रतिसाद देत असावे.
ही सवय आरोग्यदायी करण्यासाठी आधी इच्छेमागचे कारण समजून घ्यावे. खरी भूक असेल तर आधीच्या जेवणात पोटभरीचे पदार्थ घ्यावेत. केवळ सवयीने खात असाल तर दिनक्रम थोडा बदलावा आणि रात्री काय खायचे हे आधीच ठरवावे. दूरचित्रवाणी पाहताना खाण्यासारखे लक्ष दुसरीकडे असताना खाल्ल्याने नकळत अपेक्षेपेक्षा जास्त खाल्ले जाते, असे हिग्ज म्हणतात. संध्याकाळी किंवा रात्री काहीतरी खाणे पूर्णपणे थांबवण्याची गरज नाही, असे बोल्यू सांगतात. आवडते पदार्थ मर्यादित प्रमाणात खाल्ले तर ती सवय जास्त काळ टिकते. फळे, दही आणि सुकामेवा यांसारखे पौष्टिक पर्याय घरी हाताशी ठेवावेत. अधूनमधून थोडे चॉकलेट खाणे ही काही आपत्ती नाही आणि आवडते पदार्थ अधूनमधून व मर्यादित प्रमाणात खाण्यात काहीही गैर नाही. पौष्टिक पर्याय हाच पहिला आणि सर्वांत सोपा पर्याय असावा, असे त्या म्हणतात.
स्रोत: मूळ बातमी
Leave a Reply