दिवाळीत उत्तरेत गोडधोड, दक्षिणेत मटण-भात; परंपरेची गोष्ट

दिवाळी म्हटले की उत्तर भारतात गोडधोड आठवते, तर दक्षिणेत मात्र मटण-भात आठवतो. तमिळनाडूच्या अनेक भागांत दिवाळीच्या सकाळी गरम, मऊ इडलीसोबत तिखट मटण किंवा चिकन करी खाण्याची जुनी परंपरा आहे. काही कुटुंबांत दुपारच्या जेवणासाठी सुगंधी मटण-भात आखला जातो. दिवाळीच्या दिवशी तिथे बोकड आणि कोंबडीच्या मांसाचे भाव चढतात.

काही गावांत नातेवाईक आणि कुटुंबीय एकत्र येतात, पैसे गोळा करून संपूर्ण बोकड विकत घेतात आणि मांस सर्वांमध्ये समान वाटून घेतात. याला स्थानिक पातळीवर ‘पंगू गोष्ट’ म्हणतात, म्हणजे प्रेमाने मटण वाटून घेण्याची परंपरा. दिवाळी हा प्रामुख्याने उत्तर भारतीय सण मानला जातो, पण कालांतराने दक्षिणेतही तो तितक्याच उत्साहाने साजरा होऊ लागला.

दिवाळी साजरी करण्याच्या तीन प्रसिद्ध कथा

दिपोत्सव का साजरा केला जातो, याबाबत तीन कथा सर्वांत प्रसिद्ध आहेत: भगवान श्रीराम १४ वर्षांचा वनवास पूर्ण करून अयोध्येला परतले; भगवान श्रीकृष्णांनी अत्याचारी नरकासुराचा वध केला; जैन धर्माचे शेवटचे तीर्थंकर भगवान महावीर यांनी याच दिवशी मोक्ष प्राप्त केला.

मात्र संस्कृती अभ्यासकांच्या मते, तमिळनाडूमध्ये साजऱ्या होणाऱ्या दिवाळीमागे यापैकी कोणतीही कथा नाही. डॉ. थो. परमशिवन यांनी त्यांच्या ‘अरियप्पादाथा तमिळगम’ या पुस्तकात लिहिले आहे की, दिवाळी हा तमिळनाडूच्या अर्थव्यवस्थेशी किंवा स्थानिक हवामानाशी जोडलेला सण नाही. त्यांच्या मते, फटाक्यांतील दारूगोळा १५ व्या शतकापर्यंत तमिळनाडूमध्ये माहीत नव्हता आणि नरकासुराची कथा तमिळ संस्कृतीशी संबंधित नाही. विजयनगर साम्राज्य १५ व्या शतकात तमिळनाडूमध्ये आल्यानंतरच दिवाळी तिथे सण म्हणून साजरी होऊ लागली.

संगम साहित्यापासून मांसाहार सणांचा भाग

लोकपरंपरा संशोधक ए. शिवसुब्रमण्यम यांनी सांगितले की, संगम साहित्याच्या काळापासूनच मांसाहार हा सण आणि मेजवानींचा अविभाज्य भाग राहिला आहे. स्थानिक भाषेत ‘पुलाल’ म्हणजे मांसाहार. इ.स.पू. ३०० ते इ.स. ३०० या संगम साहित्य काळात कोणताही मोठा सण किंवा विशेष मेजवानी मांसाहार पद्धतीने साजरी केली जात असे.

शिवसुब्रमण्यम यांच्या मते, तमिळनाडूमध्ये पाहुण्यांना मांसमिश्रित अन्न देणे हे शतकानुशतके अभिमान आणि सन्मानाची बाब राहिली आहे. त्यामुळे दिवाळी थेट तमिळनाडूच्या भौगोलिक स्थितीशी आणि स्थानिक परंपरांशी जोडलेली नसली, तरी मांसाहार आपोआपच सणाच्या जेवणाचा भाग बनला. सणाच्या दिवशी संपूर्ण कुटुंब आणि नातेवाईकांसोबत एकत्र मांसमिश्रित भात बनवून खाण्याची चवदार परंपरा सुरू राहिली आहे.

चेन्नईच्या एमजीआर जानकी महाविद्यालयातील तमिळ विभागाच्या सहाय्यक प्राध्यापिका डॉ. के. सत्यप्रिया यांनी सांगितले की, दिवाळीच्या लोकगीतांमध्येही मटण-भाताच्या मेजवानीचा स्पष्ट उल्लेख आहे. थेनी जिल्ह्यातील आंडीपट्टी येथील स्त्रियांना अजूनही असे दिवाळीचे गीत पाठ आहे, ज्यात मुलगी आईला म्हणते की, कर्ज काढावे लागले तरी तिला माहेरी बोलावून मटण-भात वाढावा. नरकासुराचा मृत्यू झाला तो दिवस म्हणून दिवाळीकडे पाहिले जात असल्याने, तेलाने स्नान करून मग मटण-भात खाण्याची प्रथा रूढ झाली, असे त्या सांगतात.

दिवाळीच्या मटण करीची खासियत

लोकप्रिय शेफ दामू यांच्या मते, दिवाळीला मटण-भात खाण्याची प्रथा सुरुवातीला प्रामुख्याने ‘मटण पाया’ सूप किंवा रस्सा बनवण्याशी जोडलेली होती. नंतर मटण करी बनवणे अधिक सामान्य झाले. दिवाळीच्या आदल्या रात्रीपासून स्वयंपाक सुरू होत असे. बोकडाच्या पायांचे तुकडे मोठ्या भांड्यात लाकडाच्या आगीवर रात्रभर हळूहळू शिजवले जात असत. दुसऱ्या दिवशी सकाळी ते अगदी मऊ शिजलेले असत. त्यात नारळाचे दूध आणि काळी मिरी घालून पाया बनवला जात असे, जो सहसा गरम इडली किंवा इडियप्पमसोबत दिला जात असे. अलीकडच्या वर्षांत पाया ऐवजी मटण करी बनवण्याचा कल वाढला आहे. काही घरांत चिकनही बनवले जाते, पण बोकडाचे मटण शिजवणे सर्वांत पसंत केले जाते.

दामू यांच्या मते, दिवाळीसाठी बनवलेल्या करीची चव रोजच्या रश्शापेक्षा खूप वेगळी आणि चविष्ट असते, कारण विशेष मसाले आणि साहित्य वापरले जाते. दिवाळीला खूप मिठाई खाल्ली जात असल्याने अनेक घरांत लाल मिरची कमी करून काळी मिरी जास्त वापरली जाते.

स्रोत: मूळ बातमी