आई-वडिलांनी एकत्र इच्छामरण निवडलं; मुलाचा शेवटचा दिवस

जून 2024 मधील एका सकाळी नेदरलँड्सच्या उत्तर भागात बास आपल्या आई-वडिलांच्या कॅम्परव्हॅनजवळ गाडी घेऊन पोहोचला. त्याचे आई-वडील यान आणि एल्स हे सत्तर वर्षांपुढील होते. विवाहित आयुष्याचा मोठा भाग त्यांनी पाण्यावर, बोटींमध्ये घालवला होता. आता हाऊसबोट सांभाळणे कठीण झाल्याने मोठ्या आणि छोट्या बोटींजवळ उभी केलेली कॅम्परव्हॅन हेच त्यांचे जुन्या आठवणींत जगण्याचे साधन बनले होते.

त्या दिवशी यान आणि एल्स बासच्या गाडीत बसले. आपल्या आई-वडिलांना गाडीतून नेण्याची ही त्याची शेवटची वेळ होती. ते स्थानिक हॉस्पिसकडे निघाले होते. सकाळी ठीक साडेदहा वाजता डॉक्टर त्यांना प्राणघातक औषधाचा डोस देणार होते आणि दोघेही एकत्र जगाचा निरोप घेणार होते. नेदरलँड्समध्ये याला ‘ड्युओ-युथेनेशिया’ म्हणतात. जोडप्याने एकत्र इच्छामरण निवडणे तिथे कायदेशीर आहे, मात्र फार दुर्मीळ आहे. तरीही अशा प्रकारे आयुष्य संपवणाऱ्या नागरिकांची संख्या दरवर्षी वाढत आहे.

निर्णयामागची कारणे

हॉस्पिसला जाण्याच्या फक्त तीन दिवस आधी यान आणि एल्स यांनी आपल्या कॅम्परव्हॅनमध्ये बसून मुलाखत दिली होती. नेदरलँड्सच्या अंतर्गत जलमार्गांवर जहाजांतून माल वाहून नेण्याच्या अनेक वर्षांच्या कामामुळे यान यांना सतत तीव्र वेदना होत होत्या. एल्स यांना स्मृतिभ्रंश, म्हणजे अल्झायमरचा आजार असल्याचे निदान झाले होते.

त्यांचा एकुलता एक मुलगा बास याने निर्णय स्वीकारला असला, तरी त्याने आई-वडिलांना तो पुढे ढकलण्याची खूप विनवणी केली होती. त्याचे मन त्यांना कायमचे सोडून जाण्यासाठी तयार नव्हते. वडील 10 ते 15 वर्षांपासून वेदनांत होते, त्यामुळे आणखी एखाद-दोन वर्षे ते सहन करू शकले असते, असे त्याला वाटत होते. पण आणखी एक वर्ष थांबले असते, तर आईची अवस्था खूप बिकट झाली असती. अल्झायमर वाढला असता, तर तिची स्वतःच्या मृत्यूचा निर्णय घेण्याइतकी मानसिक क्षमता शिल्लक आहे की नाही, याबाबत शंका निर्माण झाली असती आणि इच्छामरणाचा हक्क तिच्या हातून निसटला असता.

शेवटचा प्रवास आणि निरोप

बासने हॉस्पिसकडे जाण्यासाठी फ्रिसलँडच्या कालव्यांमधून आणि हिरव्यागार कुरणांमधून जाणारा निसर्गरम्य रस्ता मुद्दाम निवडला. आई मागच्या सीटवर आणि वडील त्याच्या शेजारी बसले होते. सुरुवातीला गप्पा झाल्या. आईच्या मनात निर्णयाबाबत कोणताही संशय नव्हता, ती पूर्णपणे ठाम होती. पण वडील थोडे भावुक झाले होते. त्यांनी अचानक मुलाला विचारले, आपण जे करतोय ते खरंच योग्य आहे का? बासला धक्का बसला. अशी शंका आईकडून येईल, असे त्याला वाटले होते, वडिलांकडून नव्हे. बासने वडिलांना धीर दिला. त्यानंतर शांत प्रवासात हलके संगीत ऐकत आणि खिडकीबाहेरचा निसर्ग पाहत ते पुढे गेले.

हॉस्पिसमध्ये पोहोचल्यावर पुढची दोन तास नातेवाईक आणि मित्र येत-जात राहिले. जुन्या आठवणींवर गप्पा झाल्या आणि शांत गाणी वाजत होती. साडेदहा वाजण्याच्या काही क्षण आधी डॉक्टर आले. दोघेही एकमेकांच्या अगदी जवळ असलेल्या खाटांवर झोपले होते. बेशुद्ध होण्यापूर्वीच्या शेवटच्या क्षणी ते एकमेकांचा हात घट्ट धरून होते. बास म्हणाला, आयुष्यभरात त्यांना हातात हात घालून चालताना त्याने फक्त तीन-चार वेळाच पाहिले होते. पण त्या क्षणी ते एकत्रच हा शेवटचा प्रवास करत होते, हे पाहून त्याच्या मनात एक विलक्षण समाधान दाटून आले.

आई-वडिलांनी श्वास सोडल्यानंतरच्या पहिल्या अर्ध्या तासात बासला फक्त एक सत्य वाटत होते की, आता ते जिवंत नाहीत. पण जसजशी या वास्तवाची जाणीव आत झिरपू लागली, तसतसे मनात उठलेली वादळे शब्दांच्या पलीकडची होती. त्याला कोणी सख्खा भाऊ किंवा बहीण नव्हती, त्यामुळे तो प्रचंड एकटा पडला. पुढील चार-पाच आठवडे तो सतत आजारी होता आणि त्याचे सारे शरीर दुखत होते.

हॉस्पिसला जाण्याच्या दोन दिवस आधी, 3 जून रोजी बासने दोघांसाठी जवळपास आठ पानांचे पत्र लिहिले होते. शनिवारी रात्री उशिरा तो त्यांच्या कॅम्परव्हॅनमध्ये गेला आणि दोघांना ते संपूर्ण पत्र वाचून दाखवले. त्या पत्रात त्यांचे एकत्र जगलेले आयुष्य आणि त्यांनी त्याच्यासाठी केलेल्या प्रत्येक गोष्टीबद्दलचे आभार होते. ते ऐकल्यानंतर वडिलांनी त्याला घट्ट मिठी मारली. बास म्हणाला, तो क्षण त्याच्या आयुष्यातील सर्वात सुंदर क्षणांपैकी एक होता.

बास स्पष्टपणे सांगतो की, तो इतरांना असा निर्णय घेण्याचा सल्ला कधीही देणार नाही. आई-बाबांसाठी तो कदाचित सर्वात चांगला मार्ग असेलही, पण एकाच क्षणी त्या दोघांनाही कायमचे गमावणे त्याच्या मनावर खूप खोल घाव घालून गेले.

प्रादेशिक समीक्षा समित्यांच्या आकडेवारीनुसार, 2024 मध्ये नेदरलँड्समध्ये 9,958 नागरिकांनी इच्छामरणाचा मार्ग निवडला. यापैकी 427 जण स्मृतिभ्रंशाशी झुंजत होते आणि 6 रुग्ण अगदी गंभीर टप्प्यावर पोहोचले होते. त्याच वर्षी 108 लोकांनी, म्हणजे 54 जोडप्यांनी, एकत्र इच्छामरण स्वीकारले. स्मृतिभ्रंश असलेल्या रुग्णांसाठी योग्य वेळ निवडणे हे प्रचंड गुंतागुंतीचे आणि नाजूक काम असते, कारण डॉक्टरांना हे तपासावे लागते की, स्वतःच्या मृत्यूचा निर्णय घेण्याची मानसिक क्षमता अजूनही शिल्लक आहे की नाही.

स्रोत: मूळ बातमी