दिवाळी: अंधारावर प्रकाशाच्या विजयाचा उत्सव

लक्ष्मीपूजनातून सुख आणि समृद्धीची कामना, बलिप्रतिपदेतून बळिराजाच्या उदार आणि प्रजाहितदक्ष राज्याचे स्मरण, तर दीपदानातून अंधारावर प्रकाशाचा विजय… अशा धार्मिक, पौराणिक आणि सांस्कृतिक परंपरांचा अनोखा संगम म्हणजे दीपावली. प्रत्येक प्रदेशाने या उत्सवाला आपापल्या लोकपरंपरांची वेगळी झलक दिली आहे. दिव्यांची आरास, अभ्यंगस्नान, लक्ष्मीपूजन, गोवर्धन पूजा आणि विविध प्रथा यांतून भारतीय संस्कृतीचे वैभव या सणात पाहायला मिळते.

लक्ष्मीपूजन आणि बलिप्रतिपदा

आश्विन अमावास्येला लक्ष्मीपूजन केले जाते. सकाळी मंगल स्नान आणि अभ्यंग करून देवपूजा केली जाते, दुपारी भोजन होते आणि प्रदोषकाळी फुलांनी सजवलेल्या मंडपात लक्ष्मी, विष्णू आणि कुबेर यांची पूजा केली जाते. अष्टदल कमळ किंवा स्वस्तिक काढून त्यावर लक्ष्मीची मूर्ती स्थापन करण्याची पद्धत आहे. नैवेद्यासाठी गायीच्या दुधापासून तयार केलेला खवा, धणे, गूळ आणि साळीच्या लाह्या अर्पण केल्या जातात. पुराणकथेनुसार आश्विन अमावास्येच्या रात्री लक्ष्मी सर्वत्र संचार करते आणि स्वच्छ, शोभिवंत घरात तसेच चारित्र्यवान, कर्तव्यदक्ष आणि धर्मनिष्ठ लोकांच्या घरी वास्तव्य करण्यास तिला आवडते, अशी समजूत आहे. कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला बलिप्रतिपदा साजरी होते. या दिवशी जमिनीवर पंचरंगी रांगोळीने बळी आणि त्याची पत्नी विंध्यावली यांची चित्रे काढून त्यांची पूजा केली जाते. हाच दिवस विक्रम संवत्सराचा वर्षारंभ मानला जातो. सकाळी अभ्यंग स्नान केल्यावर स्त्रिया आपल्या पतीला ओवाळतात, दुपारी गोडधोड भोजन केले जाते आणि लोक नवी वस्त्रे परिधान करतात. या दिवशी द्यूत खेळण्याचीही परंपरा सांगितली जाते. याच दिवशी गोवर्धनपूजा करण्याची प्रथा आहे. शेणाचा पर्वत करून त्यावर दुर्वा आणि फुले खोचली जातात आणि कृष्ण, गोपाळ, इंद्र तसेच गायी-बैलांची पूजा करून मिरवणूक काढली जाते. आश्विन शुद्ध एकादशीपासून कार्तिक शुद्ध एकादशीपर्यंत शिव, विष्णू, यम आणि पितरांसाठी आकाशदीप लावले जातात.

ग्रंथांमधील उल्लेख

भारतीय वाङ्मयात दीपावलीचे उल्लेख अनेक ठिकाणी आढळतात. वात्स्यायनाच्या कामसूत्रात यक्षरात्री नावाच्या उत्सवाचा उल्लेख आहे, तर हेमचंद्राच्या मते यक्षरात्री म्हणजेच दीपालिका उत्सव. श्रीहर्षाच्या नागानंद नाटकातील दीपप्रतिपदुत्सव आणि नीलमत पुराणातील दीपमाला उत्सव हाही दीपावलीचाच उत्सव मानला जातो. यशस्तिलकचंपूत दीपोत्सवाचे वर्णन आढळते. अकराव्या शतकातील ज्योतिषाचार्य श्रीपती यांनी आपल्या ग्रंथावरील मराठी टीकेत दिवाळी हा शब्द वापरला आहे. ज्ञानेश्वरी आणि लीळाचरित्र या ग्रंथांतही दिवाळी हा शब्द अनेकदा आढळतो.

प्रदेशाप्रदेशातील वेगळी रूपे

काश्मीरपासून कन्याकुमारीपर्यंत दिवाळीचे मूलभूत स्वरूप सारखेच असते. घरे स्वच्छ करून रंगवणे, फुलांच्या माळा आणि तोरणे लावणे, अभ्यंगस्नान करून मौल्यवान वस्त्रे परिधान करणे, आप्तांसह मिष्टान्न भोजन, दिव्यांची रोषणाई, लक्ष्मीपूजन आणि दीपदान हे कार्यक्रम सर्वत्र होतात. तरीही प्रत्येक प्रदेशाची काही वेगळी वैशिष्ट्ये आहेत. गुजरातमध्ये आश्विन वद्य द्वादशीपासून दिवाळी सुरू होते आणि त्या दिवसाला वाघबारस म्हणतात. तिथे धनत्रयोदशीला घरातील द्रव्य आणि अलंकारांची पूजा केली जाते. राजस्थानात दिवाळीचा संबंध रामाच्या वनवासातून परत येण्याच्या घटनेशी जोडला जातो आणि काही ठिकाणी लंकादहनाचा देखावा उभा केला जातो. पंजाबात रामराज्याभिषेकाच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ दीपोत्सव केला जातो, तर शिख बांधव अमृतसरच्या सुवर्णमंदिराच्या स्थापनेचा स्मृतिदिन म्हणून हा सण पाळतात. बंगालमध्ये लक्ष्मीपूजनापेक्षा कालीपूजनाला विशेष महत्त्व आहे आणि आश्विन अमावास्येची रात्र महानिशा म्हणून जागरण करून साजरी केली जाते. नेपाळमध्ये द्यूतक्रीडेला विशेष उधाण येते आणि कावळा, गाय, बैल यांचीही पूजा केली जाते. गोव्यात दिवाळी सामुदायिक आतिथ्याची असते. शेजारी एकमेकांकडे जाऊन दूधगुळाच्या पोह्यांचा फराळ करतात. तमिळनाडूत नरक चतुर्दशीला सूर्योदयापूर्वी दोनदा स्नान करण्याची प्रथा आहे, तर आंध्र प्रदेशात घरासमोर मचाण बांधून त्यावर पणत्या लावल्या जातात. महाराष्ट्रात काही ठिकाणी नरक चतुर्दशीला नरकासुराची शेणाची आकृती करून तिच्यावर केरकचरा ओतला जातो आणि नवी केरसुणी विकत घेऊन तिला लक्ष्मी म्हटले जाते. नगर जिल्ह्यात गुराखी कांदळाच्या पानाचा दिवट विणून गुरांना ओवाळतात, तर ठाणे जिल्ह्यात बलिप्रतिपदेला अंगणात शेणाचा किंवा तांदळाच्या पिठाचा बळिराजा काढून त्याची पूजा केली जाते. दिवाळीच्या दिवसांत मातीचे किल्ले बनवून त्यावर ऐतिहासिक देखावे उभे केले जातात. घराच्या प्रत्येक भागात तेलाचे दिवे लावून वास्तू प्रकाशमय केली जाते आणि उंच जागी आकाशदिवा लावून काळोख नाहीसा करण्याचा प्रयत्न होतो. शेतकरी असो, उद्योगपती असो किंवा व्यापारी असो, प्रत्येक जण वर्षभरातील कष्टांच्या कमाईचा उपभोग घेण्याच्या कल्पनेने दिवाळीचे हर्षभराने स्वागत करतो.

स्रोत: मूळ बातमी