गहिनीनाथ महाराज कोण होते? जन्म, कार्य आणि समाधी

श्री संत गहिनीनाथ महाराज, ज्यांना गैनीनाथ म्हणूनही ओळखले जाते, हे नवनाथ संप्रदायातील अत्यंत पूजनीय, सिद्ध आणि तेजस्वी महायोगी आहेत. नाथ संप्रदाय आणि महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदाय यांना जोडणारा मुख्य दुवा म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले जाते. पारंपरिक नवनाथ सूचीनुसार आणि नवनाथ भक्तिसार ग्रंथातील उल्लेखांनुसार गहिनीनाथ हे नवनाथांमधील पाचवे नाथ मानले जातात. ते विष्णूंचे अवतार असलेल्या करभाजन नारायण यांचे रूप मानले जातात आणि ते गुरु गोरक्षनाथांचे पट्टशिष्य होते.

अलौकिक जन्म आणि संगोपन

गहिनीनाथ महाराजांचा निश्चित ऐतिहासिक काळ उपलब्ध नसला तरी ते १२ व्या ते १३ व्या शतकात होऊन गेले, असे मानले जाते. त्यांच्या जन्माची कथा अत्यंत गूढ आणि अलौकिक आहे. ग्रंथोक्त कथेनुसार एकदा गुरु गोरक्षनाथ संजीवनी मंत्राचा अभ्यास करत होते. त्यावेळी खेळता खेळता मुलांनी मातीचा एक पुतळा बनवला होता. गोरक्षनाथांच्या मंत्रशक्तीमुळे त्या मातीच्या पुतळ्यात प्राण फुंकले गेले आणि एका सुंदर बालकाचा जन्म झाला. चिखलातून म्हणजेच मातीतून जन्म झाल्यामुळे त्यांना गहिनीनाथ असे नाव मिळाले.

मच्छिंद्रनाथ आणि गोरक्षनाथांनी या बालकाला कनकगिरी गावातील अपत्यहीन ब्राह्मण दाम्पत्य मधुशर्मा आणि गंगाबाई यांच्या स्वाधीन केले. त्यांनीच गहिनीनाथांचे संगोपन केले. पुढे वयाच्या सातव्या वर्षी गोरक्षनाथांनी त्यांना गर्भाद्री पर्वतावर नेऊन सर्व विद्या आणि दीक्षा दिली.

आध्यात्मिक आणि सामाजिक कार्य

गहिनीनाथांचे सर्वात मोठे कार्य म्हणजे त्यांनी संत निवृत्तीनाथ यांना त्र्यंबकेश्वरच्या डोंगरावर अनुग्रह दिला. संत निवृत्तीनाथ हे संत ज्ञानेश्वरांचे थोरले बंधू होते. गहिनीनाथांनी निवृत्तीनाथांना केवळ योगसाधनाच शिकवली नाही, तर कृष्णाची भक्ती जनमानसात पसरवण्याची आज्ञा दिली. निवृत्तीनाथांनी ती दीक्षा संत ज्ञानेश्वरांना दिली, ज्यातून पुढे महाराष्ट्रात महान वारकरी संप्रदायाची मुहूर्तमेढ रोवली गेली.

गहिनीनाथांनी योगविद्येसोबतच आयुर्वेद आणि औषधी वनस्पतींचे अफाट ज्ञान मिळवले होते आणि त्याचा उपयोग लोककल्याणासाठी केला. तसेच त्यांनी नाथ पंथातील कठीण योगसाधनेला सुलभ करून भक्तीची जोड दिली, ज्यामुळे सर्वसामान्य लोकांनाही आध्यात्मिक मार्ग सोपा झाला.

संजीवन समाधीस्थळ

श्री क्षेत्र गहिनीनाथ गड हे गहिनीनाथ महाराजांचे मुख्य संजीवन समाधीस्थळ आहे. हे स्थान चिंचोली, तालुका पाटोदा, जिल्हा बीड येथे आहे. काही नोंदींमध्ये हे क्षेत्र अहमदनगर-बीड सीमेवर असल्याचाही उल्लेख होतो. या गडाचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे महाराजांचे मूळ समाधी मंदिर आहे. मुघल काळात परकीय आक्रमकांपासून संरक्षण करण्यासाठी या समाधीला ओट्यासारखे स्वरूप देण्यात आले होते, असे म्हटले जाते. औरंगजेबाने या स्थानाला गैरीपीर किंवा गैबीपीर असे नाव दिले होते, मात्र हे मूळचे गहिनीनाथ महाराजांचेच पवित्र समाधी स्थान आहे. आज हा गड गहिनीनाथ गड म्हणून ओळखला जातो आणि नाथ-वारकरी अनुयायांचे मोठे श्रद्धास्थान आहे.

स्रोत: मूळ बातमी