प्राचीन भारतातील जलव्यवस्थापन आजही मार्गदर्शक

पाणी हे जीवनाचे मूळ आहे. माणसाने पाण्याच्या स्रोताजवळ वस्ती केली, पावसाचे पाणी अडवून साठवायला शिकला आणि हळूहळू त्याचे नियोजन हीच संस्कृतीचा भाग बनली. आज साठवलेले पाणीही कमी पडू लागले असताना, हजारो वर्षांपूर्वीच्या जलव्यवस्थेकडे वळून पाहणे उपयुक्त ठरते. त्या काळातील अनेक रचना आजही उभ्या आहेत आणि त्यातून आजच्या टंचाईवर काही धडे मिळतात.

सिंधू संस्कृतीतील विहिरी, गटारे आणि जलाशय

सिंधू नदीच्या काठी मोहेंजोदडो आणि हरप्पा ही शहरे भरभराटीला आली होती. तेथील घरांमध्ये सार्वजनिक आणि खासगी स्नानगृहे होती. सांडपाणी लहान नाल्यांमधून मोठ्या सार्वजनिक गटारांमध्ये सोडले जात असे. विटांनी बांधलेली भूमिगत गटारे ही त्या काळातील प्रगत व्यवस्था होती. प्रत्येक घराला किंवा घरांच्या समूहाला विहिरीतून पाणी मिळत असे. मोहेंजोदडोमध्ये सातशेहून अधिक विहिरी असाव्यात, असा अंदाज आहे. घरातील पाणी मातीच्या नळीतून सामायिक गटारात आणि तेथून शोषखड्ड्यात जात असे. गुजरातमधील धोलावीरा या कोरड्या बेटावरील शहरात पाणीसंवर्धनाची आणखी प्रगत प्रणाली होती. दोन हंगामी ओढ्यांवर बांध घालून पाणी जलाशय, कालवे आणि भूमिगत टाक्यांच्या जाळ्यात वळवले जात असे. तटबंदीच्या आत सोळा जलाशय सापडले असून, त्यातील एक मोहेंजोदडोच्या महास्नानगृहापेक्षा तीनपट मोठा आहे. पावसाचे पाणी आणि सांडपाणी यासाठी वेगवेगळे नाले होते.

गुंफा, हंपी, मांडू आणि पेशवेकालीन पुणे

बौद्ध काळात कान्हेरी आणि अजिंठा यांसारख्या गुंफांमध्ये पावसाचे पाणी गोळा करण्यासाठी डोंगरउतारावर आणि छतावर पन्हाळे कोरले जात असत. टाक्यांचे तोंड लहान आणि आतील भाग विस्तीर्ण ठेवून बाष्पीभवन कमी केले जात असे. पाणी मुख्य टाकीत जाण्यापूर्वी गाळ खाली बसवून शुद्ध केले जात असे. कर्नाटकातील हंपी येथे तुंगभद्रा नदी आणि कमलपुरा सरोवरातून दगडी जलवाहिन्यांद्वारे पाणी पुष्करणी आणि तळ्यांपर्यंत पोहोचवले जात असे. मध्य प्रदेशातील मांडू येथील जहाज महालात छतावरील पावसाचे पाणी वाळू, कोळसा, खडे, चुनखडी आणि गवत यांच्या थरांमधून गाळून शुद्ध केले जात असे. सर्पिल वाहिन्यांमधून पाणी वाहताना त्याचा वेग कमी होत असे आणि त्यात हवा मिसळत असे. पुण्यात पेशवे काळात कात्रज येथील दोन धरणांमधून गाळमुक्त पाणी खालच्या जलाशयात साठवले जात असे. तेथून भूमिगत नहरांद्वारे पाणी शनिवारवाड्यापर्यंत केवळ गुरुत्वाकर्षणावर पोहोचत असे. पुढे खडकवासला, पानशेत, वरसगाव आणि टेमघर या धरणांची साखळी तयार झाली. मुठा खोऱ्यातील ही धरणे पावसाळ्यातील पाणी साठवून वर्षभर शेती आणि शहराच्या पाणीपुरवठ्यासाठी वापरतात. आज पर्जन्यजल संचयन, तलावांचे पुनरुज्जीवन, ठिबक सिंचन आणि सांडपाण्याचा पुनर्वापर यांचा मेळ हाच पुढचा मार्ग आहे.

स्रोत: मूळ बातमी