नंदुरबार तालुक्यातील शिंदे गावची उमज माता आणि नंदनगरीची खोडाईमाता या दोन ग्रामदेवता श्रद्धा, परंपरा आणि लोकसंस्कृतीचा जिवंत वारसा जपत आहेत. दोन्ही देवतांचे यात्रोत्सव मोठ्या स्वरूपात भरतात. त्यातून लोकपरंपरेचे दर्शन घडते आणि पारंपरिक लोककलांचे जतन होते.
उमज माता: तगतराव मिरवणूक आणि तमाशाची आठवण
स्थानिक परंपरेनुसार शिंदे गावापासून पश्चिमेला वडगाव शिंदे गावालगत वाहत्या प्रवाहाजवळ उमज मातेची स्वयंभू पाषाणमूर्ती आढळल्याचे सांगितले जाते. त्यानंतर या मूर्तीची स्थापना करण्यात आली.
उमज मातेच्या यात्रेत पारंपरिक पद्धतीने तगतरावाची मिरवणूक निघते. त्याच काळात सोंगाड्या पार्टी आयोजित केली जाते; कलाकार विविध सोंगे आणि कलाप्रकार सादर करून लोकांचे मनोरंजन करतात. पूर्वी यात्रेत तमाशांचे फड हे गावकऱ्यांचे मोठे आकर्षण असायचे आणि महाराष्ट्रात प्रसिद्ध झालेल्या कलाकारांचे कार्यक्रम येथे व्हायचे.
यात्रेनिमित्त पूर्वी पशुधनाचा बाजार भरायचा; बैल आणि घोड्यांची मोठ्या प्रमाणावर खरेदी-विक्री व्हायची. शेतीचे यांत्रिकीकरण झाल्याने त्या बाजाराचे महत्त्व कमी झाले असले, तरी यात्रेचे व्यापारी स्वरूप आजही कायम आहे. भांडी, कपडे, घरगुती वस्तू, खेळणी आणि खाद्यपदार्थांची दुकाने यात्रेत थाटली जातात.
ही यात्रा ग्रामीण जीवनाशी घट्ट जोडलेली आहे. यात्रेपूर्वी शेतकरी शेताची महत्त्वाची कामे पूर्ण करतात. या काळात शेतमजुरांच्या हातात येणारे पैसे आणि रोजगार यामुळे कुटुंबाच्या खर्चाला चालना मिळते. खाद्यपदार्थ विक्रेते, खेळणीवाले, कपड्यांचे व्यापारी, छायाचित्रकार आणि छोटे व्यावसायिक यांच्यासाठी यात्रा महत्त्वाची ठरते. पूर्वी संपूर्ण कुटुंबाने एकत्र फोटो काढून घेणे हा यात्रेचा भाग होता; आजही छायाचित्रांचे आकर्षण कायम आहे.
खोडाईमाता: नवरात्रीतील भक्तीचा जागर
नंदुरबार शहरातील खोडाईमाता यात्रा सर्वत्र प्रसिद्ध आहे. नवरात्रीत खोडाईमाता, वाघेश्वरी माता आणि इतर देवीस्थानांच्या दर्शनासाठी भाविकांची मोठी गर्दी असते. पहाटे चार वाजताच भाविक दर्शनासाठी येतात. काकड आरती, पूजाअर्चा आणि अभिषेकामुळे परिसरात दिवसभर भक्तीमय वातावरण असते; सायंकाळी आणि रात्री गर्दीत आणखी वाढ होते.
खोडाईमाता देवस्थानाचे वैशिष्ट्य म्हणजे दगड अथवा शिळेच्या स्वरूपातील देवीची पूजा करण्याची परंपरा. मूर्तीच्या पारंपरिक स्वरूपापेक्षा शिळेलाच देवीचे स्वरूप मानून पूजा केली जाते. या देवस्थानाला सुमारे ८०० ते ९०० वर्षांची परंपरा असल्याची स्थानिक मान्यता आहे, मात्र याबाबत सखोल संशोधनाची गरज असल्याचेही नमूद केले जाते.
खोडाईमाता अर्थात खोडीयार मातेच्या उपासनेचा गुजरातशी संबंध असल्याचे स्थानिक पातळीवर सांगितले जाते. नंदुरबार जिल्हा गुजरातला लागून असल्याने व्यापार, स्थलांतर आणि धार्मिक परंपरेच्या माध्यमातून दोन्ही प्रदेशांमध्ये शतकानुशतके सांस्कृतिक देवाणघेवाण होत आली आहे. भरवाड तसेच आदिवासी समाज बांधवांच्या लोकपरंपरांचे दर्शन यातून घडते. आज यात्राकाळात विविध समाज बांधव लाखोंच्या संख्येने दर्शनासाठी सहभागी होतात.
दोन्ही यात्रांचे स्वरूप वेगळे असले, तरी त्यांच्या मुळाशी असलेली भावना समान आहे — श्रद्धा आणि लोकसहभाग. नवस, परंपरा, मनोरंजन आणि खरेदी-विक्रीतून होणारी उलाढाल यातून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची छाप दिसते.
स्रोत: मूळ बातमी
Leave a Reply