रस्त्याने चालताना एखाद्या दुकानाच्या काचेवर, गाडीच्या आरशात किंवा इतर कोणत्याही प्रतिबिंबित होणाऱ्या पृष्ठभागावर स्वतःची प्रतिमा दिसली की अनेकजण नकळत थांबून स्वतःकडे पाहतात. केस व्यवस्थित आहेत का, कपडे नीट दिसत आहेत का किंवा चेहऱ्यावर काही बदल झाला आहे का, हे ते तपासतात. अनेकांना ही केवळ एक सामान्य सवय वाटते. मात्र मानसशास्त्रानुसार या सवयीमागे स्वतःच्या दिसण्याबाबतची जागरूकता आणि इतर लोक आपल्याकडे कसे पाहतात, याची चिंता असू शकते.
स्वतःकडे वारंवार पाहण्यामागे काय आहे कारण?
मानसशास्त्रात या प्रक्रियेला सेल्फ-फोकस्ड अटेंशन म्हणजेच स्वतःकडे केंद्रित झालेले लक्ष असे म्हटले जाते. यामध्ये व्यक्तीचे लक्ष स्वतःचे दिसणे, विचार, भावना आणि वागण्याकडे अधिक केंद्रित होते. विशेषतः शारीरिक दिसण्याबाबत जागरूकता वाढल्यास व्यक्ती स्वतःच्या चेहऱ्याचे किंवा शरीराचे अधिक बारकाईने निरीक्षण करू लागते. काही लोकांना सार्वजनिक ठिकाणी आपले व्यक्तिमत्त्व कसे दिसते, याची अधिक काळजी असते. आपण व्यवस्थित दिसतोय का, इतर लोक आपल्याकडे कसे पाहत असतील किंवा आपल्यामुळे कोणता प्रभाव पडत असेल, याचा विचार त्यांच्या मनात येऊ शकतो. मानसशास्त्रात याला पब्लिक सेल्फ-अवेअरनेस असे म्हटले जाते. अशा व्यक्ती इतरांसमोर चांगली छाप पाडण्याबाबत अधिक जागरूक असू शकतात.
आरशात वारंवार पाहिल्याने आत्मविश्वास कमी होतो का?
२०२४ मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका संशोधनात सिंगापूरमधील विद्यापीठातील ६३ विद्यार्थ्यांचा अभ्यास करण्यात आला. त्यांना आरशात स्वतःकडे पाहताना वेगवेगळ्या प्रकारे लक्ष केंद्रित करण्यास सांगण्यात आले. ज्या सहभागींचे लक्ष स्वतःच्या दिसण्यावर अधिक केंद्रित होते, त्यांच्यामध्ये स्वतःच्या चेहऱ्याबद्दल आणि एकूण दिसण्याबद्दलचे समाधान कमी झाल्याचे आढळले. विशेषतः आधीपासूनच स्वतःच्या शरीरयष्टीबाबत असमाधानी असलेल्या व्यक्तींमध्ये हा परिणाम अधिक दिसून आला. २०१९ मधील आणखी एका अभ्यासातही आरशात स्वतःच्या आवडत नसलेल्या शारीरिक वैशिष्ट्यांकडे सतत लक्ष दिल्यास स्वतःच्या दिसण्याबाबत असमाधान वाढू शकते, असे निरीक्षण नोंदवण्यात आले.
ही सवय नेहमीच चुकीची असते का?
अजिबात नाही. रस्त्यातून जाताना एखाद्या काचेतील प्रतिबिंब पाहणे किंवा केस आणि कपडे व्यवस्थित आहेत का, हे तपासणे ही सामान्य गोष्ट आहे. मात्र काही व्यक्ती वारंवार स्वतःचे निरीक्षण करतात, चेहऱ्यातील लहानसहान त्रुटी शोधतात किंवा स्वतःचे दिसणे आवडत नसल्यामुळे अस्वस्थ होतात. अशा वेळी या सवयीचा मानसिक आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे आरशात स्वतःला पाहणे चुकीचे नाही. मात्र स्वतःच्या दिसण्याबाबत सतत चिंता करणे आणि त्यासाठी वारंवार स्वतःचे निरीक्षण करणे टाळणे महत्त्वाचे आहे.
Leave a Reply