दुष्काळाच्या काळात पाणी आणि चाऱ्याची टंचाई निर्माण होते आणि अशा वेळी पशुधन वाचवणे हे सर्वांत मोठे आव्हान बनते. अत्यंत टंचाईच्या स्थितीत चारा छावण्यांचा पर्याय वापरला जातो. पूर्वी एका परिसरातील अनेक गावांमधील शेकडो जनावरे एकाच ठिकाणी सांभाळली जात. मात्र त्यासाठी मोठ्या प्रमाणात चारा आणि पाण्याचे नियोजन करावे लागते आणि त्यामुळे शासनावरील अवलंबित्व वाढते.
त्याऐवजी गावातच तीन-चार ठिकाणी विभागवार छोट्या छावण्या केल्यास नियोजन सोपे होते आणि खर्चही तुलनेने कमी येतो, असा या लेखातील मुद्दा आहे. अशा छोट्या छावण्यांसाठी कमी पाण्यात जागेवरच चारा तयार करता आला, तर वाहतुकीचा खर्चही वाचतो. गावांच्या सामायिक जमिनी यासाठी वापरता येतील; जिथे त्या उपलब्ध नाहीत, तिथे एखाद्या शेतकऱ्याचे शेत भाडेतत्त्वावर घेऊन अझोला आणि हायड्रोपोनिक्स पद्धतीने हिरवा चारा मिळवता येईल. यासाठी पशुपालक, दूध संस्था, कंपन्यांचा सामाजिक दायित्व निधी, स्वयंसेवी संस्था, ग्रामपंचायत, स्थानिक बँका, पतपेढ्या आणि देवस्थान ट्रस्ट यांची मदतही उपयुक्त ठरू शकते.
जनावरांच्या आहाराचे तीन भाग
मोठ्या जनावरांना साधारणपणे तीन प्रकारचा आहार लागतो. वाळलेला चारा, म्हणजे गहू, भात किंवा ज्वारीचा कडबा आणि मक्याचे सरमाड, हा पचन आणि रवंथासाठी आवश्यक असतो आणि एकूण आहाराच्या ४० ते ५० टक्के प्रमाणात द्यावा लागतो. प्रत्यक्ष वजनानुसार दिवसाला पाच ते सात किलो इतका वाळलेला चारा द्यावा, अन्यथा जनावराला अपचन होऊ शकते. हिरवा चारा, म्हणजे मका, लसूण घास, नेपियर किंवा ज्वारी, हा एकूण शुष्क आहाराच्या ३० ते ३५ टक्के द्यावा लागतो; प्रत्यक्ष वजनाने हे प्रमाण १५ ते २० किलो होते, कारण त्यात ८० ते ८५ टक्के पाणी असते. खुराक किंवा सांद्रा, म्हणजे सरकी पेंड, मका भरडा, सोयाबीन पेंड आणि मिनरल मिश्रण, हा एकूण आहाराच्या २० ते ३० टक्के आवश्यक असतो. दुधासाठी ऊर्जा आणि प्रथिने मिळण्यासाठी दुधाच्या एक तृतीयांश इतका खुराक द्यावा; उदाहरणार्थ दहा लिटर दूध देणाऱ्या गाईला साडेतीन ते चार किलो खुराक लागतो.
अझोला आणि हायड्रोपोनिक्स कुठे बसतात?
अझोला हा खुराकातील महागड्या सोयाबीन पेंड किंवा सरकी पेंडच्या जागी वापरता येतो. दिवसाला दीड ते दोन किलो ताजा अझोला दिल्यास सुमारे ३०० ग्रॅम पेंड वाचते. मात्र तीन किलोपेक्षा जास्त अझोला दिल्यास पातळ शेण पडून अतिरिक्त प्रथिने वाया जातात. हायड्रोपोनिक चारा हा हिरव्या चाऱ्याच्या जागी येतो आणि दिवसाला पाच ते आठ किलो द्यावा लागतो. दहा लिटर दूध देणाऱ्या गाईसाठी आदर्श दैनंदिन आहार असा सुचवण्यात आला आहे: सहा किलो वाळलेला कडबा, १५ किलो हिरवा किंवा हायड्रोपोनिक चारा, तीन किलो खुराक त्यात ५० ग्रॅम मिनरल मिश्रण आणि ३० ग्रॅम मीठ, दीड किलो धुतलेला अझोला आणि ७० ते ८० लिटर स्वच्छ पाणी. हा समतोल राखल्यास खुराकाचा खर्च ३० ते ४० टक्के कमी होतो आणि दूध एक ते दीड लिटरने वाढते, असे लेखात म्हटले आहे.
काही काळजीही घ्यावी लागते. केवळ अझोला किंवा केवळ हायड्रोपोनिक चाऱ्यावर जनावरे ठेवू नयेत, कारण त्यामुळे तंतुमय घटक आणि कॅल्शिअम कमी पडू शकते आणि अपचन, आम्लता तसेच खुरांचे आजार होऊन जनावरे लंगडू शकतात. अझोला न धुता कधीही देऊ नये, कारण ज्या पाण्यात ते वाढते त्यात मिसळलेल्या शेणाच्या वासामुळे गाय ते खात नाही. अझोलाचे प्रमाण ५०० ग्रॅमपासून हळूहळू वाढवत तीन-चार किलोपपर्यंत न्यावे; एकदम जास्त प्रमाण देऊ नये. हायड्रोपोनिक्समध्ये मातीशिवाय केवळ पाण्यावर सात-आठ दिवसांत हिरवा चारा तयार होतो; एक किलो बियाण्यापासून सात-आठ किलो चारा मिळतो. मका हायड्रोपोनिक सर्वांत लोकप्रिय असून त्याचा खर्च किलोला साडेतीन ते चार रुपये येतो, तर गहू किंवा ज्वारीत प्रथिने जास्त असली तरी बुरशीचा धोका अधिक असतो. अनेक प्रगत दुग्धव्यवसाय अझोला आणि हायड्रोपोनिक्स दोन्ही वापरतात; साधारणपणे ७० टक्के अझोला आणि ३० टक्के हायड्रोपोनिक मका यामुळे दुधाचे फॅट आणि उत्पादन दोन्ही वाढते, असे लेखात नमूद आहे.
स्रोत: मूळ बातमी
Leave a Reply