मराठवाड्यात संशोधन परिसंस्था उभी करण्याची गरज

मराठवाड्यात उद्योजकतेची परंपरा आहे, गुणवत्तापूर्ण विद्यार्थी आहेत आणि कुशल मनुष्यबळही उपलब्ध आहे. मात्र या सगळ्या क्षमतांना एकत्र जोडणारी संशोधनावर आधारित सक्षम परिसंस्था अजून उभी राहिलेली नाही, असे मत संजय टेक्नो प्रॉडक्टचे व्यवस्थापकीय संचालक प्रसाद कोकीळ यांनी मांडले आहे. शालेय पातळीवरील टिंकरिंग लॅब, अभियांत्रिकी महाविद्यालये, आयटीआय आणि उद्योग यांच्यात समन्वय साधून संशोधनाची संस्कृती रुजवावी लागेल, असे त्यांचे म्हणणे आहे.

प्रसाद कोकीळ हे १९९६ पासून उद्योग क्षेत्रात कार्यरत असून त्यांनी प्लॅस्टिक इंजिनिअरिंग आणि वाहन घटक निर्मितीमध्ये विशेष प्रावीण्य मिळवले आहे. छत्रपती संभाजीनगरसह रांजणगाव, दिल्ली आणि पंतनगर येथे त्यांनी उद्योग विस्तार केला आहे. धातूऐवजी अभियांत्रिकी दर्जाच्या पॉलिमरचा वापर करून त्यांनी अनेक वाहन घटक विकसित केले आहेत. त्यांच्या उद्योगाला पाच पेटंट मिळाले असून त्यापैकी तीन स्वतंत्र आणि दोन सहकार्य प्रकल्पांतून मिळालेले आहेत.

शाळेपासूनच संशोधनाची संस्कृती रुजवावी

सध्या संशोधन आणि विकासाच्या कामांना तेवढी संधी मिळत नसल्याने अनेक हुशार विद्यार्थी आणि अभियंते उच्च शिक्षण व करिअरसाठी मोठ्या शहरांकडे वळतात किंवा परदेशात जातात, असे कोकीळ यांनी नमूद केले. ही परिस्थिती बदलण्यासाठी शालेय स्तरापासून कुतूहल, प्रयोगशीलता आणि संशोधनाची संस्कृती रुजवणे गरजेचे आहे. नवोन्मेषाची सुरुवात उद्योगात होत नाही, तर शाळेतील टिंकरिंग लॅबसारख्या उपक्रमांतून होते, असे त्यांचे मत आहे. मुलांच्या हातात साधने देऊन त्यांना प्रश्न विचारण्याची, प्रयोग करण्याची आणि चुका करून शिकण्याची संधी दिली तर त्यातून भविष्यातील संशोधक, अभियंते आणि उद्योजक घडतात. मात्र अनेक शाळांमध्ये टिंकरिंग लॅब उभारल्या असल्या तरी त्यांचा सातत्याने वापर, आवश्यक साहित्य आणि प्रशिक्षित मार्गदर्शकांचा अभाव जाणवतो, अशी खंतही त्यांनी व्यक्त केली.

अभियांत्रिकी शिक्षण आणि आर अँड डीला जोड हवी

अभियांत्रिकी शिक्षण मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध असले तरी संशोधन आणि उत्पादन विकासाकडे विद्यार्थ्यांचा कल अपेक्षेइतका दिसत नाही, असे कोकीळ म्हणाले. अंतिम वर्षातील प्रकल्प अनेकदा केवळ गुणांसाठी केले जातात; त्यांचे उत्पादनात किंवा उद्योगातील समस्या सोडवण्यात रूपांतर होत नाही. स्थानिक उद्योगांशी भागीदारी करून प्रत्यक्ष समस्यांवर आधारित संशोधनाला चालना दिली पाहिजे. महाविद्यालये, संशोधन संस्था आणि उद्योग एकत्र आले तर विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष उत्पादन विकासाचा अनुभव मिळेल आणि याच प्रक्रियेतून पेटंट, स्टार्टअप आणि नव्या तंत्रज्ञानाची निर्मिती होऊ शकते.

काही सूक्ष्म, लघू आणि मध्यम उद्योग संशोधन व विकासाला अतिरिक्त खर्च समजतात. मात्र जागतिक स्पर्धेत टिकण्यासाठी आर अँड डी हा उद्योगाचा अविभाज्य भाग बनला पाहिजे, असे त्यांनी सांगितले. नव्या उत्पादनांची निर्मिती, उत्पादन खर्चात बचत, दर्जात सुधारणा आणि आयात पर्याय विकसित करण्यासाठी संशोधन अत्यावश्यक आहे. आपल्या उद्योगाचे उदाहरण देताना कोकीळ म्हणाले की धातूऐवजी अभियांत्रिकी दर्जाच्या पॉलिमरचा वापर केल्याने उत्पादन हलके झाले, खर्च कमी झाला आणि कार्यक्षमताही वाढली. असे बदल केवळ उत्पादन प्रक्रियेतून नव्हे, तर सातत्यपूर्ण संशोधनातूनच शक्य होतात.

जागतिक क्षमता केंद्रांसाठी पाया उभारण्याची वेळ

मराठवाड्यात मोठ्या प्रमाणावर अभियांत्रिकी पदवीधर तयार होतात. मात्र संशोधन आणि उच्च दर्जाच्या तांत्रिक नोकऱ्यांच्या संधी मर्यादित असल्याने अनेक तरुण पुणे, बंगळुरू, हैदराबाद किंवा परदेशात जातात. भविष्यात ऑटोमोबाइल, पॉलिमर, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि प्रगत उत्पादन क्षेत्राशी संबंधित जागतिक क्षमता केंद्रे उभारायची असतील तर त्यासाठी संशोधन, कौशल्य आणि उद्योग यांची मजबूत साखळी तयार करावी लागेल. मराठवाड्यात प्रतिभेची कमतरता नाही; गरज आहे ती संधी, संशोधन सुविधा आणि उद्योग-अभ्यासक्रम यांच्यातील प्रभावी समन्वयाची. हा दुवा निर्माण झाला तर मराठवाडा केवळ उत्पादन करणारा नव्हे, तर तंत्रज्ञान विकसित करणारा प्रदेश म्हणूनही ओळख निर्माण करू शकतो, असा विश्वास त्यांनी व्यक्त केला.

जीसीसी म्हणजे बहुराष्ट्रीय कंपन्यांनी संशोधन, उत्पादन विकास, अभियांत्रिकी, डिझाइन, सॉफ्टवेअर, डेटा विश्लेषण आणि जागतिक व्यवसाय सेवा देण्यासाठी उभारलेले तांत्रिक केंद्र. या केंद्रांमधून जागतिक स्तरावरील नवकल्पना आणि उच्च कौशल्याधारित काम केले जाते. गेल्या पाच वर्षांत देशात १८०० केंद्रे उभारली असून एकट्या पुणे आणि परिसरात अशी २०० केंद्रे तयार झाली आहेत. पण मराठवाड्यात त्यांची कमतरता आहे. यासाठी शासनाची वाट बघण्याची गरज नाही, आपणही पुढाकार घेऊ शकतो, असे मतही कोकीळ यांनी व्यक्त केले.

प्रयोगशाळा उभारणे हा शेवट नसून तिथे नवकल्पना घडविण्याची संस्कृती निर्माण करणे अधिक महत्त्वाचे आहे, असेही त्यांनी नमूद केले. कौशल्य विकासाचा पाया मजबूत करण्यासाठी आयटीआय आणि उद्योग यांच्यात अधिक सुसंगत सहकार्य आवश्यक आहे. उद्योगांना कोणत्या प्रकारच्या कौशल्यांची गरज आहे यानुसार अभ्यासक्रम आणि प्रशिक्षणात सातत्याने बदल झाले पाहिजेत. केवळ प्रमाणपत्र देणाऱ्या संस्था न राहता प्रत्यक्ष उत्पादन प्रक्रियेची ओळख करून देणारी कौशल्य केंद्रे म्हणून आयटीआय विकसित होण्याची गरज आहे. उद्योगांमध्ये वापरले जाणारे अत्याधुनिक तंत्रज्ञान विद्यार्थ्यांना प्रशिक्षणाच्या काळातच अनुभवता आले तर उद्योगांना तयार मनुष्यबळ मिळेल आणि विद्यार्थ्यांनाही रोजगाराच्या अधिक संधी उपलब्ध होतील.

स्रोत: मूळ बातमी