पुणे जिल्ह्याच्या यात्रा-जत्रा: श्रद्धा आणि लोककलेचा उत्सव

पुणे जिल्ह्यातील गावागावांतील यात्रा-जत्रा म्हणजे केवळ धार्मिक सोहळे नाहीत, तर श्रद्धा, परंपरा, लोकजीवन आणि सामाजिक एकोप्याचा पिढ्यानपिढ्या चालत आलेला सांस्कृतिक उत्सव आहे. गावाच्या वेशीतून आत शिरताना ढोल-ताशांचा गजर, मंदिराच्या कळसावर फडकणारी पताका, गुलालाने रंगलेले रस्ते आणि दर्शनासाठी लागलेल्या रांगा हे चित्र प्रत्येक यात्रेत दिसते. वर्षभर कामानिमित्त दूर गेलेली माणसे या निमित्ताने पुन्हा एकत्र येतात. कुठे देवाचे लग्न लागते, कुठे बगाड फिरते, तर कुठे कुस्त्यांचे आखाडे आणि लोककलांचे फड रंगतात.

पुरंदर आणि जेजुरीच्या वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा

पुरंदर तालुक्यातील वीर येथील श्रीनाथ म्हस्कोबा आणि जोगेश्वरी देवीचा विवाहसोहळा जिल्ह्यातील वैशिष्ट्यपूर्ण उत्सवांपैकी एक आहे. माघ शुद्ध पौर्णिमेपासून माघ वद्य दशमीपर्यंत सुमारे दहा दिवस चालणाऱ्या या उत्सवात संपूर्ण गाव वऱ्हाडी बनते. माघ शुद्ध द्वादशीला विवाहाचे निमंत्रण दिले जाते, घरांसमोर रांगोळ्या सजतात आणि सुवासिनींकडून हळदीचा कार्यक्रम होतो. मध्यरात्रीनंतर वाद्यांच्या गजरात मिरवणूक निघते आणि विवाहसोहळा पार पडतो. या यात्रेचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे भाकणूक. माघ वद्य पंचमीपासून पाऊस, शेती आणि पीकपाण्याबाबत भाकीत केले जाते. यात्रेच्या अखेरच्या दिवशी रंगणारा मारामारी उत्सव आणि सोमवती अमावस्येची पालखी मिरवणूक, नीरा नदीतील स्नान, घोडे उड्डाण आणि दीडरात्रीचा गोंधळ हेही भाविकांसाठी आकर्षण असते.

जेजुरी हे खंडोबाची नगरी म्हणून ओळखले जाते. चंपाषष्ठी आणि सोमवती अमावस्येला येथे मोठ्या यात्रा भरतात. मणी-मल्ल दैत्यांच्या वधाच्या स्मरणार्थ साजऱ्या होणाऱ्या चंपाषष्ठी उत्सवात येळकोट येळकोट जय मल्हारच्या जयघोषात भंडाऱ्याची मुक्त उधळण होते. सोमवती अमावस्येला खंडोबाची पालखी कऱ्हा नदीकाठी नेण्याची परंपरा आहे. पुरंदरमधीलच गुळुंचे गाव ज्योतिर्लिंगाच्या काटेबारस यात्रेमुळे ओळखले जाते. दिवाळीच्या काळात कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेपासून सुरू होणाऱ्या या यात्रेत बाबळीच्या काट्यांशी संबंधित पारंपरिक विधी होतात आणि काट्यांमध्ये उड्या मारणाऱ्यांना देव संबोधून हार घातले जातात.

लोककला, महाप्रसाद आणि सामाजिक एकोपा

दौंड तालुक्यातील राहू-पिंपळगाव येथील शंभू महादेवाची गुढीपाडव्याची यात्रा लोककलेच्या समृद्ध परंपरेसाठी प्रसिद्ध आहे. महादेवाच्या कावडीची आणि विविध सोंगांची सुमारे साडेतीनशे वर्षांची परंपरा येथे जपली जाते. भक्त पुंडलिक, मारुती, सरस्वती, मार्कंडेय ऋषी, काळभैरव, जोगेश्वरी, सत्यवान-सावित्री, पांडव, पोतराज अशा अनेक व्यक्तिरेखा साकारल्या जातात. रंगपंचमीला चांदशाहबाबा या मुस्लिम देवस्थानासमोर होणारा तमाशाचा कार्यक्रम सामाजिक सलोख्याचे दर्शन घडवतो.

खेड तालुक्यातील पाईट येथील नवखंडेनाथ महाराजांची यात्रा सामाजिक एकोप्याचा आदर्श घालून देते. सर्व जाती-धर्मांतील लोक घरून जेवणाच्या पाट्या आणतात, नवखंडेनाथांना पुरणपोळीचा नैवेद्य अर्पण केला जातो आणि सामुदायिक भोजनाचा आनंद घेतला जातो. जुन्नर आणि आंबेगाव तालुक्यांतील यात्रांमध्येही काळभैरवनाथ, मुक्ताबाई आणि नाईकबाबा यांच्या देवस्थानांना विशेष स्थान आहे. नारायणगाव येथील मुक्ताबाई देवी आणि काळाबा देवाची यात्रा सहा दिवस चालते. अवसरी खुर्द येथील काळभैरनाथाच्या यात्रेत सुमारे दहा हजार नारळ आणि दोन हजार किलो पेढ्यांची विक्री होते, तर ओतूरजवळील उदपूर येथे जमिनीपासून सुमारे १२५ फूट उंचीवर लांब आडावर बगाड फिरवण्याची परंपरा जपली जाते.

महाप्रसादालाही यात्रांमध्ये तेवढेच महत्त्व आहे. देहू येथे रंगपंचमीला शेवयांचा महाप्रसाद दिला जातो, तर जुन्नर तालुक्यातील आणे येथे पौष शुद्ध चतुर्दशीला रंगदास स्वामी महाराजांच्या पुण्यतिथी उत्सवात आमटी-भाकरीचा महाप्रसाद वाटला जातो. काही गावांनी यात्रांना सामाजिक विकासाची जोड दिली आहे. मिंगावाडी येथे म्हसोबाच्या यात्रेत पशुहत्या टाळून वाचलेला पैसा समाजमंदिरासाठी वापरला गेला, खेड तालुक्यातील कोये गावाने यात्रा रद्द करून तो खर्च नळ पाणीपुरवठा योजनेसाठी वापरला, तर उरवडे येथे यात्रेचा शिल्लक निधी शाळेच्या इमारतीसाठी दिला जातो. यात्रा-जत्रांमुळे खाद्यपदार्थ विक्रेते, छोटे व्यावसायिक आणि स्थानिक कलाकारांना रोजगारही मिळतो. त्यामुळे या उत्सवांचे महत्त्व श्रद्धेबरोबरच ग्रामीण अर्थकारणातही आहे.

स्रोत: मूळ बातमी