प्राचीन पुण्यापासून सांस्कृतिक पुण्यापर्यंतचा प्रवास

महाराष्ट्रातील अनेक शहरांना इतिहास आहे, पण पुण्याला स्वतःची अशी एक खास संस्कृती लाभली आहे. आजचे हे सांस्कृतिक वैभव एका रात्रीत उभे राहिलेले नाही; त्याचे धागे प्राचीन आणि मध्ययुगीन इतिहासाशी घट्ट गुंफलेले आहेत. पुण्याच्या प्राचीनत्वाचे पुरावे आजही पाहायला मिळतात. फर्ग्युसन टेकडीजवळ गोखले स्मारकाच्या खालच्या बाजूला इसवीसनपूर्व पहिल्या किंवा दुसऱ्या शतकात बौद्धांनी खोदलेली लेणीवजा गुहा आहे, तर शिवाजीनगर भागातील आठव्या शतकातील पाताळेश्वराचे दगडात खोदलेले अखंड देऊळही प्राचीनतेची साक्ष देते. ग्रीक इतिहासकार टॉलेमीने इसवी सन १५०च्या सुमारास नोंदवलेल्या पुन्नाटा गावाचा उल्लेख पुण्याशी संबंधित आहे की नाही, यावर संशोधकांमध्ये मतभेद असले तरी प्राचीन काळापासून पुण्यावरून महत्त्वाचे व्यापारी मार्ग जात होते हे नक्की.

नावाचा प्रवास आणि सत्तांतरांची मालिका

पुण्याच्या नावाचा प्रवासही रंजक आहे. इसवी सन ७५८च्या राष्ट्रकुटांच्या ताम्रपटात पुणे परगण्याचा उल्लेख पुण्यविषय असा आढळतो, तर ७६८च्या सुमारासच्या दुसऱ्या ताम्रपटात पूनकविषय असा निर्देश आहे. आठव्या शतकातील पुण्य आणि पूनकचे दहाव्या शतकात पूणक झाले आणि पुढील एक-दोन शतकांत त्याचेच पुणे हे रूप झाले. राजकीयदृष्ट्या पुण्याच्या स्थित्यंतराची सुरुवात राष्ट्रकुटांपासून झाली. इसवी सन ७५४मध्ये दंतिदुर्गाने चालुक्यांचा पराभव करून येथील बराचसा भाग ताब्यात आणला. त्यानंतर ९७३च्या सुमारास देवगिरीच्या यादवांनी राष्ट्रकुटांचा पाडाव केला आणि पुण्यावर दोन-तीनशे वर्षे राज्य केले. यादवकाळात मुठा नदीकाठी सुंदर मंदिरे आणि दगडी घाट बांधले गेले. तेराव्या शतकाच्या अखेरीस सुलतानी सत्ता आली. १२९४मध्ये अल्लाउद्दीनने देवगिरीच्या रामदेवराव यादवांचा पराभव केला, १३२०च्या सुमारास तुघलक घराणे आले आणि १३३८मध्ये मुहम्मद तुघलकाने राजधानी दिल्लीहून देवगिरीला हलवली. तुघलकाने नेमलेल्या बरिया अरब या अधिकाऱ्याने प्रथम चाकण येथे किल्ला बांधला आणि पुढे पुण्याभोवती भक्कम तटबंदी उभारली, त्यामुळे पुणेवाडीचे रूपांतर कसबे पुणे असे झाले. १३४७मध्ये बहामनी राज्य स्थापन झाले आणि १४९०च्या सुमारास पुणे प्रांत अहमदनगरच्या निजामशाहीत गेला. याच काळात मूर्तिजाबाद, शाहपूर आणि मलकापूर या तीन नवीन पेठा वसल्या.

स्वराज्याची राजधानी ते प्रबोधनाचे केंद्र

पुण्याच्या इतिहासाला खरी कलाटणी भोसले घराण्याच्या प्रवेशाने मिळाली. मालोजीराजे आणि विठोजीराजे यांनी निजामशाहाकडून पुणे व सुपे परगण्यांची जहागिरी मिळवली. शाहजीराजांनी अनेक सत्ता बदलताना प्रत्येक वेळी पुणे परगणा स्वतःकडेच राहील याची काळजी घेतली. मात्र १६३०-३१च्या सुमारास आदिलशाही सरदार मुरार जगदेव पंडित याने पुण्यावर हल्ला चढवून लुटालूट आणि जाळपोळ केली, गावावरून गाढवाचा नांगर फिरवला आणि १६३०चा भीषण दुष्काळही पडला. त्यामुळे १६३० ते १६३७पर्यंत पुणे पूर्णपणे ओसाड पडले होते. यानंतर जिजाबाई आणि बालशिवाजी पुण्यात आले. जिजाऊंनी धार्मिक विधी करून सोन्याचा फाळ लावलेल्या नांगराने जमीन नांगरून काढली, परागंदा झालेल्या पाटील, शेतकरी आणि कामगारांना परत बोलावले, अभयाचा कौल दिला आणि काही वर्षे सारामाफी जाहीर केली. त्यामुळे अवघ्या काही वर्षांत पुणे पुन्हा समृद्ध गाव बनले. लाल महाल बांधला गेला, कसबा गणपती आणि तांबडी जोगेश्वरी ही ग्रामदैवते स्थापन झाली, तर आठघरे आणि अठरापगड जातींच्या कुटुंबांनी गावगाड्याचा कणा मजबूत केला. १६४७मध्ये दादाजी कोंडदेवांच्या निधनानंतर शिवरायांनी पुण्याला स्वराज्यस्थापनेचा मुख्य तळ बनवले. १६६३च्या एप्रिलमधील एका रात्री लाल महालात घुसून शायिस्ताखानाची बोटे छाटण्याची घटना घडली. पुढे पेशवेकाळात पुण्याचे रूपांतर एका वैभवशाली राजधानीच्या नगरात झाले. पेशवाईच्या अस्तानंतरही पुण्याचे महत्त्व कमी झाले नाही; तलवारीची जागा लेखणीने घेतली. जोतीराव फुले, सावित्रीबाई फुले, रानडे, टिळक, आगरकर, गोखले आणि कर्वे यांसारख्या महापुरुषांची कर्मभूमी पुणेच होती. जहाल-मवाळवादापासून ते स्त्रियांच्या पेहरावापर्यंतचे वाद याच शहरात झडले, आणि याच वैचारिक घुसळणीतून आधुनिक संस्कृतीचा जन्म झाला.

आज मात्र झपाट्याने होणाऱ्या औद्योगिक आणि माहिती-तंत्रज्ञान क्षेत्राच्या प्रगतीने पुण्याचा चेहरा बदलला आहे. मुठा आणि नागझरी या नद्या सांडपाण्याच्या गटार बनल्या आहेत, ऐतिहासिक वाडे बिल्डरांच्या हातोड्याखाली गुदमरत आहेत आणि वाहतूक, प्रदूषण, गुन्हेगारी यांसारख्या समस्या गंभीर होत चालल्या आहेत. तरीही शहराची ऐतिहासिक ओळख आणि जुन्या आठवणी जपल्या गेल्या, तरच उद्याचे नागरिक या शहराला विद्रूप करणार नाहीत. पुण्याला केवळ सिमेंटचे महानगर न बनवता पुन्हा एकदा विवेकाचे, संस्कृतीचे आणि प्रबोधनाचे पूर्णनगर बनवणे, हेच ऐतिहासिक वारशाचे खरे पांग फेडणे ठरेल.

स्रोत: मूळ बातमी