आज, शनिवार 21 नोव्हेंबर 2026 रोजी संपूर्ण देशभरात मोठ्या भक्तीभावाने आणि उत्साहात तुळशी विवाह साजरा केला जात आहे. भारतीय संस्कृती आणि हिंदू धर्मात तुळशीला केवळ एक वनस्पती मानले जात नाही, तर तिला मातेचे स्थान देऊन तिची पूजा केली जाते. घराच्या अंगणातील तुळशी वृंदावनापासून ते सकाळच्या चहात आणि आजारपणातील काढ्यात घातल्या जाणाऱ्या तुळशीच्या पानांपर्यंत तिचा दैनंदिन जीवनाशी अतूट संबंध आहे. मात्र, तुळशीचे महत्त्व केवळ भारतापुरते किंवा हिंदू धर्मापुरते मर्यादित राहिलेले नाही. जगातील अनेक मुस्लिमबहुल देशांमध्येही तुळस आणि तिच्या विविध प्रजातींचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.
सौदी अरेबिया आणि संयुक्त अरब अमिराती
सौदी अरेबिया, संयुक्त अरब अमिराती (यूएई), इंडोनेशिया, इराण आणि मलेशिया या पाच प्रमुख मुस्लिम देशांमध्ये तुळस ही स्वयंपाकघराचा आणि पारंपरिक औषधोपचाराचा अविभाज्य भाग बनली आहे.
इस्लामचे पवित्र स्थान असलेल्या सौदी अरेबियामध्ये तुळशीच्या काही विशिष्ट स्थानिक आणि परदेशी प्रजातींचा वापर शतकानुशतके पारंपरिक वनौषधींमध्ये केला जात आहे. वाळवंटी आणि कोरड्या हवामानामुळे तेथील नागरिकांमध्ये घसा खवखवणे, कोरडा खोकला आणि श्वसनाचे विकार सामान्यपणे आढळतात. या समस्यांवर मात करण्यासाठी तेथील पारंपरिक वैद्यकशास्त्रात तुळशीच्या पानांचा अर्क आणि त्यापासून तयार केलेल्या काढ्यांचा विशेष उल्लेख आढळतो.
संयुक्त अरब अमिराती म्हणजेच दुबई आणि अबुधाबीसारख्या शहरांमध्ये भारतीय आणि दक्षिण आशियाई नागरिकांची संख्या खूप मोठी आहे. या परदेशस्थ भारतीय कुटुंबांनी आपली परंपरा आणि आरोग्यदायी सवयी तिथेही जपल्या आहेत. सकाळचा मसाला चहा असो, सर्दी-खोकल्यावरील घरगुती काढा असो किंवा रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यासाठीचे नैसर्गिक उपाय असोत, प्रत्येक घरात तुळशीचा वापर होतो. या वाढत्या मागणीमुळे यूएईच्या बाजारपेठेत ताज्या तुळशीच्या रोपांना आणि तुळशीपासून बनवलेल्या हर्बल उत्पादनांना मोठी व्यावसायिक मागणी निर्माण झाली आहे.
इंडोनेशिया, इराण आणि मलेशिया
जगातील सर्वात मोठी मुस्लिम लोकसंख्या असलेल्या इंडोनेशियामध्ये तुळशीशिवाय तिथली खाद्यसंस्कृती अपूर्ण मानली जाते. इंडोनेशियामध्ये तुळशीची एक विशेष प्रजाती आढळते, जिला स्थानिक भाषेत केमांगी असे म्हणतात. तिथल्या पारंपरिक स्वयंपाकात, विशेषतः भात, मासे आणि विविध चटण्यांमध्ये सुगंध व ताजेपणा आणण्यासाठी केमांगीच्या पानांचा सढळ हाताने वापर केला जातो. याशिवाय, इंडोनेशियामध्ये जामू नावाचे एक अतिशय लोकप्रिय पारंपरिक हर्बल पेय आहे. शरीराला ऊर्जा देण्यासाठी आणि पचनक्रिया सुधारण्यासाठी बनवल्या जाणाऱ्या या आरोग्यदायी पेयामध्ये तुळशीच्या पानांचा महत्त्वाचा सहभाग असतो.
प्राचीन संस्कृतीचा वारसा लाभलेल्या इराणमध्ये तुळशीला रायहान या नावाने ओळखले जाते. इराणी लोकांच्या जेवणाच्या ताटात ताज्या हिरव्या वनस्पतींना अनन्यसाधारण महत्त्व असते, ज्यामध्ये रायहान म्हणजेच तुळशीची पाने आवर्जून ठेवली जातात. केवळ जेवणातच नाही, तर इराणमध्ये तुळशीपासून एक खास सुगंधी हर्बल अर्क तयार केला जातो, ज्याला अराग-ए-रायहान म्हणतात. पोटाचे विकार शांत करण्यासाठी, मानसिक तणाव कमी करण्यासाठी आणि शरीराला थंडावा देण्यासाठी इराणी घरांमध्ये या पेयाचे सेवन केले जाते.
आग्नेय आशियातील आणखी एक प्रमुख मुस्लिम देश असलेल्या मलेशियामध्येही तुळशीच्या विविध प्रजातींचा दैनंदिन जीवनात मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. मलेशियन खाद्यपदार्थांमध्ये सुगंधी मसाल्यांसोबतच तुळशीची पाने वापरली जातात. याशिवाय, मलेशियातील पारंपरिक घरगुती उपचारांमध्ये आणि आधुनिक हर्बल कॉस्मेटिक्स व आरोग्य उत्पादनांमध्ये तुळशीच्या अर्काचा वापर केला जातो. त्वचेचे आरोग्य जपण्यासाठी आणि किरकोळ संसर्गापासून बचाव करण्यासाठी तिथले लोक तुळशीचा आधार घेतात.
तुळशीचे वैज्ञानिक महत्त्व
तुळस ही केवळ श्रद्धेचा विषय नसून ती निसर्गाची एक अद्भुत औषधी देणगी आहे. आधुनिक विज्ञानानुसार, तुळशीच्या पानांमध्ये मुबलक प्रमाणात अँटीऑक्सिडंट आणि दाहशामक नैसर्गिक संयुगे आढळतात. ही संयुगे शरीरातील विषारी घटक बाहेर टाकण्यास आणि रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत करण्यास मदत करतात. जरी तिच्या सर्वच औषधी परिणामांवर अधिक सखोल वैज्ञानिक संशोधन सुरू असले, तरी शतकानुशतकांपासून वेगवेगळ्या संस्कृतींनी तिचे महत्त्व ओळखले आहे. आज तुळशी विवाहाच्या निमित्ताने आपण तुळशीची पूजा करत असताना, हीच तुळस जगभरातील कोट्यवधी लोकांच्या आरोग्याची काळजी घेत आहे, ही नक्कीच अभिमानाची गोष्ट आहे.
Leave a Reply