दिवाळीच्या रात्री झालेल्या आतषबाजीनंतर दिल्ली-एनसीआर परिसरातील हवेची गुणवत्ता झपाट्याने खालावली आहे. हवा गुणवत्ता निर्देशांक ४०० च्या पुढे गेला असून हवेची नोंद गंभीर श्रेणीत झाली आहे. दिवाळीपूर्वीही या भागातील हवा अनेक दिवसांपासून खराब होती. वाढत्या प्रदूषणामुळे केवळ हवा प्रदूषित होत नाही, तर त्याचा आपल्या शरीरावरही थेट परिणाम होऊ शकतो. आपण घेत असलेला प्रत्येक श्वास धोकादायक ठरू शकतो, ही परिस्थिती आता अधिक गंभीर झाली आहे.
सुरुवातीला घसा खवखवणे, डोळ्यांची जळजळ होणे आणि सततचा खोकला यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात. दीर्घकाळ विषारी हवेत श्वास घेतल्याने फुफ्फुसे, हृदय आणि रक्तवाहिन्यांवर परिणाम होऊ शकतो.
हवेची गुणवत्ता कशी मोजली जाते?
केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ हवेच्या गुणवत्तेचे सहा श्रेणींमध्ये वर्गीकरण करते. हवा गुणवत्ता निर्देशांक ० ते ५० पर्यंत असला की हवा चांगली मानली जाते. ५१ ते १०० पर्यंत समाधानकारक, १०१ ते २०० पर्यंत मध्यम, २०१ ते ३०० पर्यंत खराब, ३०१ ते ४०० पर्यंत खूप खराब आणि ४०१ ते ५०० पर्यंत गंभीर अशी श्रेणी ठरते. दिल्लीतील प्रदूषण वाढविण्यात पीएम २.५ आणि पीएम १० सारखे प्रदूषक महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
निर्देशांक १०० च्या पातळीवर असला तरी संवेदनशील व्यक्तींना श्वास घेण्यास सौम्य त्रास होऊ शकतो. निर्देशांक २०० पर्यंत पोहोचला की फुफ्फुस किंवा हृदयरोग असलेल्या व्यक्ती, लहान मुले आणि वृद्धांसाठी धोका वाढतो. पीएम २.५ सारखे अतिसूक्ष्म कण फुफ्फुसांमध्ये खोलवर जाऊन ऑक्सिजन रक्तप्रवाहात पोहोचवणाऱ्या भागांपर्यंत पोहोचू शकतात.
प्रदूषित हवेच्या दीर्घकाळ संपर्कामुळे श्वसनमार्गातील दाह वाढू शकतो आणि शरीरात जास्त कफ तयार होऊ शकतो. दमा किंवा सीओपीडी असलेल्या लोकांना अधिक अस्वस्थता जाणवू शकते. सूक्ष्म कण शरीरातील दाह आणि ऑक्सिडेटिव्ह ताण वाढवू शकतात. ऑक्सिडेटिव्ह ताण ही अशी स्थिती आहे, ज्यात शरीरातील काही प्रतिक्रियाशील रेणू अँटिऑक्सिडंट संरक्षणावर मात करतात आणि पेशींना नुकसान पोहोचवतात.
३०१ ते ४०० दरम्यानचा निर्देशांक अत्यंत खराब श्रेणीत येतो. या पातळीवरील प्रदूषित हवेच्या दीर्घकाळ संपर्कात राहिल्याने श्वसनसंस्थेचे आजार होऊ शकतात आणि आधीपासून असलेल्या समस्यांवर नियंत्रण ठेवणे कठीण होऊ शकते. ४०१ ते ५०० चा निर्देशांक गंभीर श्रेणीत येतो. या पातळीमुळे निरोगी लोकांनाही श्वसनाच्या समस्या उद्भवू शकतात. खोकला, घशात खवखव, श्वास घेताना शिट्टीसारखा आवाज येणे, छातीत घट्टपणा आणि श्वास घेण्यास त्रास होणे ही लक्षणे दिसू शकतात. सूक्ष्म कणांच्या संपर्कात आल्याने हृदयविकाराचा झटका, हृदयाचे ठोके अनियमित होणे आणि पक्षाघाताचा धोका वाढतो, असेही दिसून आले आहे.
कोणाला सर्वाधिक धोका आणि बचाव काय?
लहान मुले, वृद्ध, गर्भवती महिला आणि आधीपासूनच वैद्यकीय समस्या असलेल्या व्यक्तींना प्रदूषणाचा अधिक धोका असतो. जास्त वेळ घराबाहेर काम करणाऱ्या वाहतूक पोलीस, बांधकाम कामगार आणि डिलिव्हरी करणाऱ्या लोकांचाही प्रदूषित हवेशी संपर्क वाढतो.
दिल्लीतील रेनबो चिल्ड्रन्स हॉस्पिटलमधील सल्लागार बालरोग फुफ्फुस रोगतज्ञ डॉ. निखिल राजवंशी यांच्या मते, वायू प्रदूषणाचे परिणाम केवळ फुफ्फुसांपुरते मर्यादित नाहीत. त्याचा शरीरातील जवळजवळ प्रत्येक अवयवावर परिणाम होऊ शकतो. पीएम २.५ सारखे सूक्ष्म कण फुफ्फुसांच्या खोलवर पोहोचू शकतात आणि काही प्रकरणांमध्ये रक्तप्रवाहातही प्रवेश करतात. यामुळे शरीरातील दाह आणि ऑक्सिडेटिव्ह ताण वाढतो, ज्यामुळे दमा, सीओपीडी आणि श्वसनमार्गाचे संक्रमण अधिक गंभीर होऊ शकते. दीर्घकाळ संपर्कामुळे हृदयविकार, पक्षाघात आणि फुफ्फुसांची कार्यक्षमता कमी होण्याचा धोका वाढतो.
प्रदूषणाची पातळी वाढल्यास दररोज हवेच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करावे. जास्त प्रदूषणाच्या काळात घराबाहेर व्यायाम करणे टाळावे. अत्यंत प्रदूषणाच्या काळात घराबाहेर जाताना योग्य मापाचा एन९५ मास्क वापरता येतो. सतत खोकला, श्वास घेताना शिट्टीसारखा आवाज, धाप लागणे, घशात जळजळ किंवा छातीत घट्टपणा जाणवत असेल तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नये.
स्रोत: मूळ बातमी
Leave a Reply