कथकची राणी सितारा देवी: संघर्षातून घडलेले नृत्यजीवन

भारतीय शास्त्रीय नृत्यप्रकार कथकला जागतिक स्तरावर ओळख मिळवून देणाऱ्या सितारा देवी यांचा जन्म आजच्याच दिवशी, ८ नोव्हेंबर १९२० रोजी कोलकाता येथे झाला. त्यांना ‘कथकची राणी’ म्हणून ओळखले जात असे. नृत्यासाठी संपूर्ण आयुष्य समर्पित करणाऱ्या त्यांचा जीवनप्रवास अनेकांसाठी प्रेरणादायी ठरला आहे.

सितारा देवी यांचे मूळ नाव धनलक्ष्मी होते. घरातील मंडळी त्यांना प्रेमाने धन्नो म्हणत असत. त्यांचे वडील सुकदेव महाराज संस्कृतचे अभ्यासक आणि कथक गुरू होते, तर आई मथुरा देवी यांनाही पारंपरिक नृत्याची जाण होती.

लहान वयातच नृत्याची ओळख

लहानपणापासूनच त्यांना नृत्याची आवड होती. वडिलांकडून त्यांनी कथकचे प्राथमिक प्रशिक्षण घेतले आणि वयाच्या अवघ्या १० व्या वर्षी त्यांनी पहिला नृत्यप्रयोग सादर केला. वयाच्या १२ व्या वर्षी त्या एकट्याच मुंबईत आल्या आणि १६ व्या वर्षी ‘नागिन’ चित्रपटातून पडद्यावर झळकल्या. त्यांच्या नृत्याने प्रभावित होऊन रवींद्रनाथ टागोर यांनी त्यांना ‘नृत्य सम्राज्ञी’ ही उपाधी दिली होती. त्यांनी १०० हून अधिक चित्रपटांमध्ये नृत्य सादर केले.

वैयक्तिक आयुष्य आणि सन्मान

त्यांच्या आयुष्यात चार विवाह झाल्याचे सांगितले जाते. श्री देसाई, अभिनेता नजीर अहमद खान, दिग्दर्शक के. आसिफ आणि गुजराती व्यावसायिक प्रताप बारोट यांच्याशी त्यांचे विवाह झाले होते. मात्र पहिले तीन विवाह टिकू शकले नाहीत. त्यांनी नंतर इस्लाम स्वीकारल्याचाही उल्लेख येतो. घरच्यांनी एका टप्प्यावर त्यांची साथ सोडली होती, कारण त्यांना सांगण्यात आले होते की त्या कुरूप आहेत आणि त्यांचे पुढे काय भविष्य नाही. अशा परिस्थितीतही त्या खंबीर राहिल्या आणि स्वतःला सिद्ध केले. कथक कलेतील योगदानासाठी त्यांना संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार, पद्मश्री आणि कालिदास सन्मान मिळाला. मात्र पद्मभूषण स्वीकारण्यास त्यांनी नकार देत भारतरत्नची मागणी केली होती. २५ नोव्हेंबर २०१४ रोजी वयाच्या ९४ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले, पण त्यांची कला आजही स्मरणात आहे.

स्रोत: मूळ बातमी