५० पैकी फक्त ६ शहरांतून दिसते आकाशगंगा!

रात्रीचं आकाश पूर्वीसारखं काळंभोर राहिलेलं नाही. शहरांमधील दिव्यांचा उजेड वाढत चालला आहे आणि त्याचा परिणाम थेट आपल्या डोळ्यांना दिसणाऱ्या ताऱ्यांवर होत आहे. उपग्रहातून केलेल्या एका अभ्यासातून समोर आलेली माहिती याचीच साक्ष देते.

फक्त सहा शहरांतून दिसते आकाशगंगा

२०१५ ते २०२५ या दहा वर्षांत भारतातील अभ्यासलेल्या ५० शहरांपैकी ४७ शहरांमध्ये रात्रीच्या प्रकाशाची तीव्रता वाढली आहे. सरासरी वाढ ७० टक्के इतकी आहे. त्यामुळे आपली आकाशगंगा, जिला ‘मिल्की वे’ म्हणतात, ती आता फक्त सहा शहरांतूनच उघड्या डोळ्यांनी स्पष्टपणे पाहता येते. ही सहा ठिकाणं आहेत — मनाली, दार्जिलिंग, सिमला, उटी, लेह आणि जैसलमेर. याउलट, ३४ शहरं ‘बॉर्टल स्केल’नुसार आठव्या आणि नवव्या वर्गात मोडतात. या वर्गातील ठिकाणी कृत्रिम प्रकाशामुळे बहुतेक तारे दिसणं कठीण होतं. बॉर्टल स्केलवर पहिला वर्ग म्हणजे अत्यंत गडद आकाश, तर नववा वर्ग म्हणजे शहराच्या मध्यवर्ती भागातील अतिशय प्रकाशमय आकाश.

लेहमध्ये सर्वाधिक वाढ, बंगळुरू दिल्लीपुढे

अभ्यासलेल्या शहरांमध्ये लेहमध्ये सर्वाधिक वाढ नोंदवली गेली. तिथे गेल्या दशकात रात्रीच्या प्रकाशाची तीव्रता ५४६ टक्क्यांनी वाढली असून, मोजलेलं प्रमाण ०.३३ वरून २.१६ नॅनोवॅट्स प्रति चौरस सेंटीमीटर प्रति स्टेरेडियन इतकं झालं आहे. सिमल्यात १६५ टक्के, गुवाहाटीत १५४ टक्के, जैसलमेरमध्ये १५१ टक्के, इंदूरमध्ये १४९ टक्के आणि तिरुवनंतपुरममध्ये १४५ टक्के वाढ नोंदवली गेली. २०२५ च्या मोजमापांनुसार बंगळुरूमध्ये रात्रीच्या प्रकाशाची तीव्रता सर्वाधिक, ६५.० इतकी नोंदवली गेली. त्यापाठोपाठ दिल्ली ५७.५, हैदराबाद ४९.५, कोलकाता ४५.८ आणि अहमदाबाद ४१.९ या क्रमांकावर आहेत. म्हणजेच रात्री आकाशाकडे उत्सर्जित होणाऱ्या प्रकाशाच्या मोजमापात बंगळुरूने राजधानी दिल्लीला मागे टाकलं आहे.

हे निष्कर्ष ‘स्काय-क्यूआय’ या नागरिक-विज्ञान व्यासपीठावरून काढण्यात आले आहेत. गुरुग्राममधील विद्यार्थिनी सुहानी गुप्ता हिने हे व्यासपीठ विकसित केलं आहे. तिने नासाच्या ‘ब्लॅक मार्बल’ उपग्रह माहितीचं विश्लेषण केलं. यामध्ये २०१५, २०२० आणि २०२५ या वर्षांतील ‘VIIRS VNP46A4’ वार्षिक माहितीचा वापर करण्यात आला. प्रत्येक शहराच्या आसपासच्या सुमारे २२ बाय २२ किलोमीटर क्षेत्रातील मोजमापांची तुलना करण्यात आली. मात्र उपग्रहाने मोजलेला प्रकाश म्हणजे जमिनीवरून पाहणाऱ्या व्यक्तीला जाणवणारी चमक नव्हे; तर रात्री वरच्या दिशेने उत्सर्जित होणाऱ्या प्रकाशाची नोंद आहे, ज्यामुळे कृत्रिम आकाशप्रभा वाढू शकते. शहरीकरण, पायाभूत सुविधांचा विस्तार, हॉटेलं, होमस्टे, उपाहारगृहं, रस्ते आणि पथदिव्यांची वाढती संख्या ही यामागची संभाव्य कारणं आहेत. खगोलशास्त्रीय आकर्षणासाठी प्रसिद्ध असलेल्या लेहसारख्या प्रदेशात पर्यटन सुविधांचा विस्तार झाल्याने तिथल्या गडद आकाशावरही परिणाम होत असल्याची चिंता व्यक्त केली जात आहे.

स्रोत: मूळ बातमी