दिवाळीचा सण संपल्यानंतर फटाक्यांचा आवाज आणि धुराचे लोट कमी होतात. काही दिवसांनी आकाशही स्वच्छ दिसू लागते. मात्र, याचा अर्थ हवेतील प्रदूषण पूर्णपणे संपले आहे, असा होत नाही. फटाके फोडल्यानंतर हवेत मिसळणारे अतिसूक्ष्म आणि विषारी कण डोळ्यांना दिसत नसले तरी ते श्वसनाद्वारे शरीरात प्रवेश करू शकतात. त्यामुळे दिवाळीनंतरही प्रदूषणाचा धोका कायम राहतो. जून 2026 मध्ये ‘नेचर’ या संशोधन नियतकालिकात प्रसिद्ध झालेल्या अभ्यासात ही बाब समोर आली आहे.
14 शहरांत प्रदूषणाची पातळी किती वाढली?
इंडो-गंगेच्या मैदानी प्रदेशातील 14 शहरांमध्ये दिवाळीदरम्यान आणि त्यानंतरच्या वायुप्रदूषणाचा अभ्यास करण्यात आला. ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर 2024 या कालावधीत 20 दिवसांसाठी हा अभ्यास करण्यात आला होता. जमिनीवरील वायुप्रदूषण निरीक्षण केंद्रे, उपग्रहांद्वारे मिळालेली माहिती आणि हवामानविषयक आकडेवारीचा वापर करण्यात आला. अभ्यासानुसार, दिवाळीदरम्यान 14 शहरांमध्ये PM2.5 आणि PM10 ची पातळी राष्ट्रीय मानके तसेच जागतिक आरोग्य संघटनेच्या 24 तासांच्या मार्गदर्शक मर्यादेपेक्षा 3 ते 10 पट अधिक नोंदवली गेली. दिल्लीमध्ये दिवाळीदरम्यान PM2.5 च्या पातळीत 19 टक्क्यांची वाढ झाली. हरियाणातील हिसार येथे PM2.5 ची पातळी 250 मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटरपेक्षा अधिक नोंदवण्यात आली. दिल्लीमध्ये 4 नोव्हेंबर 2024 पर्यंत PM2.5 ची पातळी 200 मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटरपेक्षा जास्त होती. फटाक्यांच्या धुरासोबतच पराली जाळल्यामुळे निर्माण होणारे प्रदूषण आणि प्रतिकूल हवामान यांचाही यामध्ये वाटा होता.
धूर किती दिवस हवेत राहतो?
फटाक्यांमधून निर्माण होणारा धूर किती दिवस हवेत राहील, याचे एकच निश्चित उत्तर देता येत नाही. धुरातील मोठ्या आकाराचे कण तुलनेने लवकर जमिनीवर स्थिरावतात. मात्र, PM2.5 सारखे अतिसूक्ष्म कण हवेत अधिक काळ टिकू शकतात. याचा कालावधी वाऱ्याचा वेग, पाऊस, तापमानातील बदल, हवेतील आर्द्रता आणि पराली जाळणे यावर अवलंबून असतो. वाऱ्याचा वेग अधिक असल्यास प्रदूषक कण विखुरले जातात, तर वारा मंद असल्यास ते एकाच परिसरात साचून राहतात. पावसामुळे हवेतील काही प्रदूषक कण खाली येण्यास मदत होते. तापमानातील उलटफेरामुळे प्रदूषक कण जमिनीजवळ अडकून राहू शकतात. त्यामुळे फटाके फोडणे बंद झाले तरी हवेतील प्रदूषण लगेच नाहीसे होत नाही.
धुरातील विषारी घटक आणि आरोग्यावरील परिणाम
फटाके जळताना केवळ धूर आणि राख निर्माण होत नाही, तर विविध रासायनिक पदार्थ आणि धातूंचे सूक्ष्म कण हवेत मिसळतात. PM2.5 हे अतिसूक्ष्म कण श्वासाद्वारे फुफ्फुसांच्या खोल भागापर्यंत पोहोचू शकतात. PM10 कण श्वसनसंस्थेत प्रवेश करून आरोग्याला हानी पोहोचवू शकतात. सल्फर डायऑक्साइडमुळे श्वसनमार्गात जळजळ होऊ शकते, तर नायट्रोजन डायऑक्साइडमुळे फुफ्फुसांमध्ये सूज निर्माण होऊ शकते. फटाक्यांमधील रसायनांमुळे बेरियम, शिसे, ॲल्युमिनियम आणि लोह यांसारख्या धातूंचे सूक्ष्म कणही हवेत मिसळतात. उत्तर प्रदेशातील बागपत येथील अभ्यासात दिवाळीच्या रात्री PM2.5 ची पातळी 632 मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटरपर्यंत पोहोचली होती. ही पातळी सामान्य दिवसांच्या तुलनेत सुमारे 3.3 पट अधिक होती. शिसे, बेरियम, कॅल्शियम आणि लोह यांसारख्या घटकांचे प्रमाण दिवाळीच्या दिवशी 3 ते 20 पट वाढल्याचे निरीक्षण नोंदवण्यात आले.
PM2.5 सारखे सूक्ष्म कण आरोग्यासाठी विशेष धोकादायक ठरतात. त्यामुळे खोकला, घशात जळजळ, श्वास घेण्यास त्रास आणि दम्याची लक्षणे वाढू शकतात. दीर्घकाळ प्रदूषित हवेत राहिल्यास हृदयविकारांचाही धोका वाढू शकतो. विशेषतः लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला, दमा आणि COPD चे रुग्ण तसेच हृदयविकार असलेल्या व्यक्तींनी प्रदूषित हवेपासून स्वतःचा बचाव करणे आवश्यक आहे.
बचावासाठी काय करावं?
AIIMS चे माजी संचालक डॉ. रणदीप गुलेरिया यांनी 7 नोव्हेंबर रोजी प्रदूषणाच्या आरोग्यावरील परिणामांबाबत चिंता व्यक्त केली होती. दिल्ली-NCR परिसरात प्रदूषणामुळे श्वसनविषयक समस्यांच्या रुग्णांमध्ये सुमारे 20 टक्क्यांनी वाढ झाल्याचे त्यांनी सांगितले. दम्याचे, COPD चे आणि हृदयविकाराचे रुग्ण श्वास घेण्यास त्रास होणे, छातीत जडपणा जाणवणे अशा तक्रारी करत आहेत. निरोगी व्यक्तींनाही घशात जळजळ, सतत खोकला आणि श्वास घेण्यास त्रास जाणवत असल्याचे त्यांनी नमूद केले. प्रदूषणापासून बचावासाठी त्यांनी काही सूचना दिल्या आहेत. हवा प्रदूषित असताना शक्यतो घराबाहेर जाणे टाळावे. अत्यावश्यक कामासाठी बाहेर पडताना N95 मास्क वापरावा. सकाळी आणि संध्याकाळी मोकळ्या जागेत व्यायाम करणे टाळावे. श्वसनाचा किंवा हृदयाचा त्रास असलेल्या व्यक्तींनी विशेष काळजी घ्यावी. त्रास जाणवल्यास वैद्यकीय सल्ला घ्यावा. आकाश स्वच्छ दिसले म्हणजे हवा स्वच्छ झाली असे नाही. त्यामुळे दिवाळीनंतरही नागरिकांनी हवेच्या गुणवत्तेचा निर्देशांक (AQI) तपासणे आवश्यक आहे.
स्रोत: मूळ बातमी
Leave a Reply