मंदिरासमोर दीपमाळ का असते? जाणून घ्या धार्मिक महत्त्व

मंदिराच्या प्रांगणात किंवा प्रवेशद्वारासमोर उभी असलेली उंच दीपमाळ अनेकांनी पाहिली असेल. तिच्यावर शेकडो दिवे लावले जातात. ही दीपमाळ केवळ सौंदर्यासाठी उभारलेली नसते; तिच्यामागे धार्मिक श्रद्धा, आध्यात्मिक विचार आणि प्राचीन स्थापत्यकलेचा मोठा इतिहास दडलेला आहे. महाराष्ट्रातील मध्ययुगीन आणि मराठाकालीन मंदिरांच्या बांधकामात दीपमाळ हा एक महत्त्वाचा भाग मानला जातो.

रात्रीच्या वेळी प्रकाशाची सोय

प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात आजच्यासारखी विजेची सोय नव्हती. रात्रीच्या वेळी किंवा देवाच्या उत्सवाच्या वेळी मंदिर परिसर प्रकाशमान व्हावा, यासाठी दीपमाळ उभारली जात असे. उंचावर लावलेल्या दिव्यांमुळे दूरवरून येणाऱ्या प्रवाशांना आणि भाविकांना अंधारातही मंदिराची दिशा सहज ओळखता येत असे.

अंधारातून प्रकाशाकडे जाण्याचे प्रतीक

हिंदू धर्मात दिव्याला, म्हणजेच अग्नीला, अत्यंत पवित्र आणि सकारात्मकतेचे प्रतीक मानले जाते. दीपमाळ जमिनीकडून आकाशाकडे निमुळती होत जाते. हे मानवी जीवनातील अंधार, म्हणजेच अज्ञान दूर करून प्रकाशाकडे, म्हणजेच ज्ञानाकडे जाण्याचे प्रतीक आहे. यालाच तमसो मा ज्योतिर्गमय हा विचार म्हणतात. देवळासमोर शेकडो दिवे प्रज्वलित केल्याने आजूबाजूच्या परिसरातील नकारात्मक ऊर्जा नष्ट होते आणि सात्त्विक वातावरण तयार होते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.

दीपमाळ ही दगड, वीट आणि चुन्याचा वापर करून केलेली एक मजबूत स्तंभसदृश रचना असते. खाली मोठा दगडी चौथरा असतो आणि त्यावर पायऱ्या-पायऱ्यांनी वर निमुळता होत जाणारा गोलाकार किंवा बहुकोनी स्तंभ उभा असतो. स्तंभावर खालपासून वरपर्यंत क्रमाने लहान दगडी कोनाडे किंवा पायऱ्यांसारखे नक्षीदार हात बनवलेले असतात, ज्यावर तेलाचे दिवे ठेवता येतात. स्तंभाच्या सर्वात वरच्या भागात एक खोलगट भाग असतो, तिथे कापूर, ऊद किंवा गुग्गुळ यांसारखे ज्वालाग्राही पदार्थ टाकून मोठी ज्योत पेटवली जाते. त्या काळातील भूमितीशास्त्राचा आणि स्थापत्यकलेचा हा एक उत्कृष्ट नमुना मानला जातो.

अनेक ऐतिहासिक संदर्भांनुसार दीपमाळ ही केवळ धार्मिकतेपुरती मर्यादित नव्हती. ती मंदिराच्या आणि संपूर्ण गावाच्या वैभवाचे प्रतीक मानली जाई. राजे-महाराजे किंवा जहागीरदार एखाद्या लढाईत विजय मिळवून आल्यावर किंवा नवस पूर्ण झाल्यावर देवाप्रती कृतज्ञता म्हणून मंदिरासमोर भव्य दीपमाळ उभारत असत. महाराष्ट्रात जेजुरीचा खंडोबा, औंधची यमाई देवी, तुळजापूरची भवानी माता अशा अनेक प्रसिद्ध मंदिरांमध्ये विशाल दीपमाळा पाहायला मिळतात. कार्तिक पौर्णिमेला किंवा मंदिराच्या वार्षिक जत्रेला जेव्हा या दीपमाळेवरील सर्व दिवे एकाच वेळी प्रज्वलित केले जातात, ज्याला दिवेलावणी म्हणतात, तेव्हाचे दृश्य भाविकांचे डोळे दिपवून टाकणारे असते. मंदिरासमोरील दीपमाळ ही आपल्या पूर्वजांच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाची, उत्कृष्ट स्थापत्यकलेची आणि आध्यात्मिक समृद्धीची आजही साक्ष देत उभी आहे.

स्रोत: मूळ बातमी