वंध्यत्वाचे प्रमाण ३० टक्क्यांपर्यंत; आधुनिक उपचारांची दिशा

पूर्वी केवळ दहा ते पंधरा टक्के दांपत्यांमध्ये दिसणारी वंध्यत्वाची अडचण आज सुमारे तीस टक्क्यांपर्यंत पोहोचली आहे. बदललेली जीवनशैली, वाढलेला मानसिक ताण, प्रदूषण, भेसळयुक्त अन्न आणि उशिरा होणारी लग्ने यामुळे ही समस्या वाढत असल्याचे ज्येष्ठ स्त्रीरोग व वंध्यत्व तज्ज्ञ डॉ. अनुराधा शेवाळे आणि नव्या पिढीच्या प्रतिनिधी डॉ. अपूर्वा शेवाळे यांनी सांगितले.

जगात १९७८ मध्ये पहिले टेस्ट ट्यूब बाळ जन्माला आले. त्या काळात या तंत्रज्ञानाचे यशाचे प्रमाण फार कमी होते. मात्र आज आयव्हीएफमध्ये साठ ते सत्तर टक्क्यांपर्यंत यश मिळते, असे त्यांनी नमूद केले. मराठवाड्यात २००१ मध्ये पहिले आयव्हीएफ केंद्र सुरू झाले. सुरुवातीच्या चार रुग्णांपैकी एका रुग्णाला यश आले आणि त्यानंतर या कामाला गती मिळाली. २००३ मध्ये आयसीएसआय तंत्रज्ञान आले, त्यानंतर गर्भ व स्त्रीबीज गोठवण्याच्या सुविधा उपलब्ध झाल्याने उपचार अधिक परिणामकारक झाले.

पुरुषांमध्ये तंबाखू, मद्यपान, ताण, प्रदूषण आणि अन्नातील रासायनिक घटकांमुळे शुक्राणूंची गुणवत्ता कमी होत आहे. महिलांमध्ये पीसीओएस, संप्रेरकांचे असंतुलन, वाढलेले वजन, उशिरा होणारी लग्ने आणि करिअरमुळे मातृत्व पुढे ढकलण्याची प्रवृत्ती ही कारणे आहेत. तीस वर्षांनंतर स्त्रीबीजांची संख्या आणि गुणवत्ता झपाट्याने कमी होते, त्यामुळे पंचवीस ते तीस या वयात मातृत्वाचा विचार करावा, असे आवाहन करण्यात आले.

वंध्यत्व हा केवळ महिलांचा प्रश्न नाही. अर्ध्या प्रकरणांमध्ये पुरुषांशी संबंधित तर अर्ध्या प्रकरणांमध्ये महिलांशी संबंधित कारणे आढळतात. त्यामुळे उपचारापूर्वी पती-पत्नी दोघांची तपासणी गरजेची आहे. कोविडनंतर स्त्रीबीजांची संख्या आणि गुणवत्ता कमी झाल्याचे निरीक्षणही नोंदवण्यात आले.

२०२२ मध्ये नवीन कायदा लागू झाल्यानंतर सरोगसीचे प्रमाण घटले आहे. पूर्वी तीस टक्के प्रकरणांमध्ये हा पर्याय निवडला जात होता, आता ते प्रमाण एक ते दोन टक्क्यांवर आले आहे. त्यामुळे वैद्यकीय कारणांमुळे सरोगसीची खरोखर गरज असलेल्या महिलांसमोर अडचणी उभ्या राहिल्या आहेत, असे मत व्यक्त करण्यात आले.

आयव्हीएफमधून झालेल्या गर्भधारणेत जुळ्यांचे प्रमाण सुमारे तीस टक्के असते. अशा गर्भधारणेत अकाली प्रसूती, गर्भपात, गर्भावस्थेतील मधुमेह आणि उच्च रक्तदाबाचा धोका अधिक असतो. तरी योग्य वैद्यकीय देखरेखीमुळे बहुतांश बालके निरोगी वाढतात, असेही सांगण्यात आले.

प्रत्येक रुग्णाला आयव्हीएफच आवश्यक नसते

आज अनेक केंद्रांमध्ये रुग्णांना लवकर आयव्हीएफकडे वळवले जाते. मात्र वजन नियंत्रण, पीसीओडीचे व्यवस्थापन, जीवनशैलीतील बदल, औषधोपचार आणि आययूआयसारखे पर्याय उपलब्ध असताना त्यांचाही विचार व्हायला हवा. काही गंभीर प्रकरणांमध्ये आयव्हीएफ अपरिहार्य असले तरी प्रत्येक रुग्णाची सखोल तपासणी आणि मूल्यांकन केल्यानंतरच हा निर्णय घ्यावा. उपचार अयशस्वी झाल्यास लगेच पुढील चक्र सुरू करण्याऐवजी अपयशाची कारणे शोधून त्यावर उपचार करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

पीसीओडी, जीवनशैली आणि एग फ्रीजिंगचा पर्याय

महाविद्यालयीन वयातील मुलींमध्ये पीसीओडीचे प्रमाण झपाट्याने वाढत असल्याबद्दल चिंता व्यक्त करण्यात आली. फास्ट फूड, जंक फूड, पॅकेज्ड पदार्थ, शारीरिक हालचालींचा अभाव, अपुरी झोप आणि मोबाइल व सोशल मीडियाचा अतिवापर ही त्यामागील प्रमुख कारणे आहेत. नियमित व्यायाम, संतुलित आहार, वजन नियंत्रण आणि पुरेशी झोप यामुळे पीसीओडीसह पुढील काळातील वंध्यत्वाचा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकतो.

वय वाढल्यावर स्त्रीबीजांची गुणवत्ता कमी होत जाते. करिअर, शिक्षण किंवा इतर कारणांमुळे मातृत्व पुढे ढकलायचे असल्यास तीस वर्षांपूर्वी एग फ्रीजिंग किंवा एम्ब्रिओ फ्रीजिंग करून ठेवण्याचा पर्याय उपलब्ध आहे. तीस ते बत्तीस वर्षांनंतर स्त्रीबीजांची संख्या आणि गुणवत्ता झपाट्याने कमी होऊ लागते. तरुण वयात गोठवून ठेवलेले स्त्रीबीज किंवा गर्भ भविष्यात गर्भधारणेची संधी वाढवू शकतात. लग्न झालेल्या दांपत्यांसाठी एम्ब्रिओ फ्रीजिंगचा पर्याय असून ते दहा वर्षांपर्यंत सुरक्षित ठेवता येतात. भविष्यात पस्तीस ते चाळीस वर्षांच्या वयात गर्भधारणेचा विचार केल्यास नैसर्गिकरीत्या उपलब्ध होणाऱ्या स्त्रीबीजांची गुणवत्ता कमी झालेली असू शकते; अशावेळी पूर्वी गोठवून ठेवलेले स्त्रीबीज किंवा गर्भ मोठा आधार ठरतात.

उपचारांदरम्यान दांपत्यांना ताण आणि नैराश्याला सामोरे जावे लागते. अशावेळी कुटुंबाचा पाठिंबा आणि डॉक्टरांचा सकारात्मक दृष्टिकोन दिलासादायक ठरतो. केवळ तंत्रज्ञानावर अवलंबून न राहता घरगुती व ताजे अन्न, दररोज चालण्याचा व्यायाम, ध्यानधारणा आणि मनःशांती यामुळे नैसर्गिक गर्भधारणेच्या शक्यताही वाढू शकतात. तरुण पिढीने आरोग्याबाबत जागरूक राहणे आणि वेळेवर योग्य वैद्यकीय सल्ला घेणे ही काळाची गरज बनली आहे.

स्रोत: मूळ बातमी