दिवाळीनंतर सर्वांना प्रतीक्षा असते ती म्हणजे तुळशी विवाहाची. कारण या दिवशी चातुर्मासाची सांगताही होते आणि विवाहासारख्या शुभ कार्यांनाही सुरुवात होते. हिंदू धर्मात कार्तिक महिन्यातील तुळशी विवाहाला विशेष महत्त्व आहे. या दिवशी तुळशीमातेचा विवाह भगवान विष्णूंचे स्वरूप मानल्या जाणाऱ्या शाळिग्रामाशी लावण्याची परंपरा आहे. अनेक घरांमध्ये हा सोहळा मोठ्या भक्तिभावाने साजरा केला जातो. मात्र प्रत्येकाच्या घरी शाळिग्राम असेलच असे नाही. अशावेळी तुळशी विवाह कसा करावा, शाळिग्रामाऐवजी दुसरे कोणते रूप पूजेसाठी वापरता येते आणि शास्त्रानुसार याला मान्यता आहे का, असे प्रश्न अनेकांना पडतात.
शाळिग्राम नसेल तर काय करावे?
धार्मिक मान्यता आणि परंपरेनुसार, घरात शाळिग्राम नसेल तर भगवान श्रीकृष्णाची बालरूपातील मूर्ती किंवा इतर कृष्णमूर्ती नवरदेव म्हणून ठेवता येते. तुळशी विवाहात श्रीकृष्णाला भगवान विष्णूंचे स्वरूप मानून विवाह लावण्याची परंपरा आहे. भगवान विष्णूंची मूर्ती किंवा प्रतिमा उपलब्ध असल्यास तिची विधिवत पूजा करून तुळशीमातेचा विवाह लावता येतो. काही पारंपरिक पूजापद्धतींमध्ये बाळकृष्णाच्या मूर्तीचा स्पष्ट उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्रातील काही घरांमध्ये तुळशी विवाहासाठी उसाच्या कांड्यांचा मंडप तयार केला जातो. काही प्रादेशिक परंपरांमध्ये आवळ्याच्या फांदीचाही वापर केला जातो, मात्र या प्रथा घराण्यानुसार बदलतात.
शास्त्र काय सांगते?
काही धर्मशास्त्रीय ग्रंथातील तुळशी विवाहाच्या विधीवर्णनात श्रीकृष्णाच्या प्रतिमेचा वापर करण्याची परंपरा नमूद असल्याचा संदर्भ उपलब्ध आहे. तसेच सनातन संस्थेच्या तुळशी विवाहविषयक माहितीनुसार, श्रीविष्णूच्या बालकृष्ण स्वरूपाच्या मूर्तीशी तुळशीचा विवाह लावण्याची पद्धत सांगितली आहे. त्यामुळे शाळिग्राम नसल्यास तुळशी विवाह करता येत नाही, असे समजण्याचे कारण नाही.
तारीख आणि शुभ मुहूर्त
वैदिक पंचांगानुसार यंदा २१ नोव्हेंबर २०२६ रोजी तुळशी विवाहाचा मुख्य दिवस आहे. कार्तिक शुक्ल द्वादशी तिथीला हा मंगल सोहळा पार पडणार आहे. द्वादशी तिथी २१ नोव्हेंबर रोजी सकाळी ६ वाजून ३१ मिनिटांनी सुरू होत असून, २२ नोव्हेंबर रोजी पहाटे ४ वाजून ५६ मिनिटांनी समाप्त होईल. धार्मिक मान्यतेनुसार तुळशी विवाहासाठी प्रदोष काळ, म्हणजेच सूर्यास्तानंतरचा संध्याकाळचा काळ, विशेष शुभ मानला जातो. शुभ मुहूर्त सायंकाळी ५ वाजून २५ मिनिटे ते रात्री ७ वाजून ४९ मिनिटे असा असून, गोधूली मुहूर्त सायंकाळी ५ वाजून २५ मिनिटे ते ६ वाजून १३ मिनिटे असा आहे. धार्मिक परंपरेनुसार तुळशी विवाह कार्तिकी एकादशीपासून त्रिपुरारी पौर्णिमेपर्यंत, म्हणजेच देव दिवाळीपर्यंत साजरा करण्याची प्रथा आहे. यंदा हा कालावधी २० नोव्हेंबर ते २४ नोव्हेंबर २०२६ असा असून, कुटुंबातील परंपरा आणि सोयीनुसार या काळात तुळशी विवाह लावता येतो. मात्र कार्तिक शुक्ल द्वादशी, म्हणजेच २१ नोव्हेंबर हा दिवस विशेष महत्त्वाचा मानला जातो.
घरात शाळिग्राम नसल्यामुळे नवीन शाळिग्राम आणण्याची घाई करू नका. उपलब्ध असलेल्या श्रीकृष्ण किंवा विष्णूच्या मूर्तीचा वापर करून श्रद्धेने पूजा करा. तुळशीमातेला वधूप्रमाणे सजवा, फुलांचा मंडप तयार करा, मंगलाष्टके म्हणा आणि आरती करून प्रसाद वाटा. थोडक्यात सांगायचे तर, तुळशी विवाहासाठी शाळिग्राम असणे आवश्यकच आहे असे नाही. भगवान श्रीकृष्ण किंवा विष्णूच्या मूर्तीच्या साक्षीनेही हा विवाह पारंपरिक पद्धतीने करता येतो. घरातील कुलाचार आणि स्थानिक पुरोहितांच्या मार्गदर्शनानुसार विधी करावा.
Leave a Reply