दुष्काळात चारा टंचाई टाळा: शासनाच्या नियोजनाची नवी दिशा

यंदाचा पावसाळा अनेक भागांसाठी समाधानकारक ठरला नाही. पावसाचे असमान वितरण, पावसातील दीर्घ खंड आणि काही भागांत सरासरीपेक्षा कमी पाऊस यामुळे खरीप पिकांचे उत्पादन घटले आणि रब्बी हंगामातील पेरणीचे क्षेत्रही कमी झाले. या परिस्थितीचा परिणाम केवळ पिकांवरच नाही, तर पशुधनासाठी लागणाऱ्या चाऱ्यावरही होत आहे.

जनावरांना हिरवा चारा, कोरडा चारा आणि पोषक आहार वेळेवर मिळाला नाही, तर दूध उत्पादन घटते, जनावरांची शारीरिक क्षमता कमी होते आणि प्रजननावरही परिणाम होतो. त्यामुळे पशुपालकांचे उत्पन्नाचे साधनच अडचणीत येते. दुष्काळाकडे केवळ पाणी किंवा पीकटंचाई म्हणून न पाहता पशुधनाच्या खाद्यसुरक्षेचा प्रश्न म्हणून पाहण्याची गरज आहे.

शासन निर्णयात काय आहे

मृद व जलसंधारण विभागाने ६ नोव्हेंबर २०२६ रोजी काढलेल्या शासन निर्णयानुसार विकसित भारत रोजगार व आजीविका हमी मिशन (ग्रामीण) अंतर्गत वैयक्तिक तसेच सामुदायिक जमिनीवर चारा लागवडीची कामे घेण्यास मान्यता देण्यात आली आहे. सामुदायिक उपयोगासाठी चारा लागवड आणि वैयक्तिक लाभार्थ्यांसाठी चारा लागवड या दोन स्वतंत्र कामांचा समावेश उपजीविकेशी संबंधित पायाभूत सुविधांच्या वर्गवारीत करण्यात आला आहे. त्यामुळे ग्रामपंचायतींच्या माध्यमातून सामूहिक जमिनीवर आणि पात्र वैयक्तिक लाभार्थ्यांच्या जमिनीवर चारा उत्पादनाचे नियोजन करता येणार आहे.

पावसाळ्यात मिळणारा हिरवा चारा ऑक्टोबर-नोव्हेंबरनंतर कमी होऊ लागतो. खरीप पिकांचे अवशेष आणि कडबा काही काळ आधार देतात, पण अनेक ठिकाणी खरीप हंगाम झालाच नाही आणि रब्बीच्या पेरण्याही झाल्या नाहीत. जानेवारीपासून उन्हाळ्याची चाहूल लागेपर्यंत आणि जून-जुलैमध्ये नवीन पाऊस सुरू होईपर्यंत चाऱ्याची उपलब्धता गंभीर होणार आहे. मराठवाडा, पश्चिम महाराष्ट्रातील दुष्काळप्रवण भाग, विदर्भातील काही जिल्हे आणि उत्तर महाराष्ट्रातील पर्जन्यछायेच्या क्षेत्रांत ही परिस्थिती अधिक तीव्र होण्याची शक्यता आहे. म्हणून जानेवारीपासून चारा मिळावा, यासाठी नोव्हेंबर-डिसेंबरमध्येच ओलावा असलेल्या जमिनीवर चारा पिकांची लागवड करणे आवश्यक आहे.

कोणती पिके, किती दिवसांत चारा

शासन निर्णयाच्या परिशिष्टात मका, ज्वारी, बाजरी, नेपियर गवत, मेथी घास म्हणजेच ल्युसर्न, ज्वारी मल्टीकट आणि बाजरी मल्टीकट या पिकांचा समावेश आहे. चारा ज्वारी साधारण ५५ ते ७५ दिवसांत कापणीस तयार होते, तर बाजरी ४५ ते ६० दिवसांत उपलब्ध होऊ शकते. नेपियर गवताची पहिली कापणी ७५ ते ९० दिवसांत आणि पुढील कापण्या ४५ ते ६० दिवसांच्या अंतराने घेता येतात. ल्युसर्नची पहिली कापणी साधारण ५५ ते ७० दिवसांत शक्य होते. पिकांची निवड करताना कमी पाण्यात उत्पादन देणारे, कमी कालावधीत कापणीस तयार होणारे आणि शक्यतो एकापेक्षा अधिक कापण्या देणारे वाण निवडण्याला प्राधान्य द्यावे, असे सुचवण्यात आले आहे.

मुरघास आणि साठवणूक

चारा उत्पादनाबरोबरच त्याची साठवणूकही दुष्काळ व्यवस्थापनातील महत्त्वाचा भाग आहे. हिरवा चारा उपलब्ध असताना त्याचा काही भाग जनावरांना खाऊ घालावा आणि अतिरिक्त चारा भविष्यातील वापरासाठी मुरघासाच्या रूपात संरक्षित करावा. मका मुरघासासाठी विशेष उपयुक्त आहे; योग्य परिस्थितीत ७० ते ९० दिवसांत तो मुरघासासाठी योग्य अवस्थेत येतो. नोव्हेंबरमध्ये पेरणी केल्यास जानेवारीअखेरीस किंवा फेब्रुवारीमध्ये चारा उपलब्ध होण्याची शक्यता असते. एका हेक्टर चारा मक्यासाठीच्या अंदाजपत्रकात ५० ते ६० मुरघास बॅग, प्रत्येकी एक टन क्षमता, बॅगची किंमत प्रत्येकी ५५० रुपये आणि कुट्टी मशिनचे भाडे प्रतिटन ४०० रुपये असे नमूद आहे.

अंमलबजावणीसाठी ग्रामपंचायत, कृषी विभाग आणि पशुसंवर्धन विभाग ही यंत्रणा निश्चित करण्यात आली आहे. ग्रामपंचायत स्तरावरील कामांसाठी तांत्रिक मान्यता तालुका पशुधन विकास अधिकारी आणि प्रशासकीय मान्यता गटविकास अधिकारी देतील. बियाण्यांसाठी महाबीज, राष्ट्रीय बियाणे महामंडळ, कृभको, एनएफएल, आयसीएआर आणि कृषी विज्ञान केंद्र या संस्थांकडून पुरवठ्याची तरतूद आहे. महिला बचत गट आणि उमेदच्या समुदाय संस्थांच्या सहभागातून चारा लागवड, कापणी, मुरघास निर्मिती आणि विक्री या कामांतून ग्रामीण महिलांना स्थानिक रोजगाराची संधीही मिळू शकते.

स्रोत: मूळ बातमी