थंडीची चाहूल की हवामान बदलाचा नवा इशारा?

नोव्हेंबरची चाहूल लागली की हिवाळ्याच्या आगमनाची चाहूल मनाला सुखावते. सकाळचे धुके, गार वाऱ्यांची झुळूक, गरम चहाचा कप आणि गुलाबी थंडीचे वातावरण प्रत्येकालाच हवेहवेसे वाटते. मात्र, नोव्हेंबरमध्ये देशभरातील हवामानाचे चित्र केवळ थंडीपुरते मर्यादित नाही. कुठे हिमवृष्टीची शक्यता, कुठे घसरते तापमान, कुठे उन्हाचा चटका, तर दक्षिण भारतात काही ठिकाणी पावसाचे सावट आहे.

उत्तर भारतात पाऊस आणि हिमवृष्टीची शक्यता

भारतीय हवामान विभागाच्या दहा नोव्हेंबरच्या बुलेटिननुसार, जम्मू-काश्मीर, लडाख आणि हिमाचल प्रदेशात पश्चिमी विक्षोभामुळे पाऊस व हिमवृष्टीची शक्यता आहे. विशेषतः १२ आणि १३ नोव्हेंबरला जम्मू-काश्मीरमध्ये पर्जन्यवृष्टीचा अंदाज असून काही ठिकाणी मुसळधार पाऊस किंवा बर्फवृष्टी होऊ शकते. हिमाचल प्रदेशातही १० ते १६ नोव्हेंबरदरम्यान पावसाची शक्यता वर्तविण्यात आली आहे. डोंगराळ भागातील या बदलांचा परिणाम पर्यटन, रस्ते वाहतूक, विमानसेवा आणि स्थानिक जनजीवनावर होऊ शकतो. बर्फवृष्टीमुळे पर्यटनस्थळांचे आकर्षण वाढते; परंतु रस्ते बंद होणे, दृश्यमानता कमी होणे आणि प्रवासात अडथळे निर्माण होणे ही त्याची दुसरी बाजू आहे.

महाराष्ट्रातही राज्यातील अनेक भागांत किमान तापमानात दोन ते तीन अंशांची घट होण्याचा अंदाज आहे. सांगलीत १६.२, कोल्हापुरात १८, साताऱ्यात १४.६, नाशिकमध्ये १४.२, जळगावमध्ये १५ आणि गोंदियात १२.४ अंश सेल्सिअस तापमान नोंदले गेले. त्यामुळे पहाटेच्या वातावरणात गारवा वाढत आहे. पुण्यातही किमान तापमान १४.३ अंशांवर आले आहे. मात्र, मुंबईचे किमान तापमान २५.५ अंशांपर्यंत असल्याने कोकण किनारपट्टीवर उष्ण आणि दमट हवामान कायम आहे.

दक्षिण भारतात पावसाचे सावट, एल निनोचा प्रभाव

कर्नाटक आणि गोव्याचे चित्रही लक्षवेधी आहे. ११ नोव्हेंबरच्या निरीक्षणानुसार बेळगाव येथे किमान तापमान १३.२, गदग येथे १४.४, बंगळूरात १९.८ आणि कलबुर्गीत १७.७ अंश सेल्सिअस नोंदले गेले. बेळगाव आणि गदग परिसरात तापमान तुलनेने कमी असले, तरी किनारपट्टीवरील मंगळूरूचे किमान तापमान २४.४ अंश होते. गोव्याच्या पणजीत पुढील काही दिवस २४ ते ३४ अंश तापमानाचा अंदाज असून वातावरण अंशत: ढगाळ राहण्याची शक्यता आहे.

देशाच्या पूर्व आणि दक्षिण भागात पावसाचे वेगळे चित्र आहे. तामिळनाडूच्या काही भागांत १० आणि ११ नोव्हेंबरला अतिवृष्टीची शक्यता असून केरळ, अंदमान-निकोबार बेटे आणि लक्षद्वीप परिसरातही पावसाचा अंदाज आहे. तिरुनेलवेली जिल्ह्यातील काही ठिकाणी एका दिवसात दहा ते तेरा सेंटीमीटर पाऊस नोंदविण्यात आला. बंगालच्या उपसागरात १३ नोव्हेंबरच्या आसपास कमी दाबाचे क्षेत्र निर्माण होण्याची शक्यता आहे.

या पार्श्वभूमीवर जागतिक हवामान संघटना आणि अमेरिकेच्या राष्ट्रीय महासागर व वातावरण प्रशासनाचे निरीक्षण महत्त्वाचे ठरते. विषुववृत्तीय प्रशांत महासागरात एल निनो परिस्थिती विकसित होत असून नोव्हेंबर-डिसेंबरमध्ये ती अधिक बळकट होण्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. हवामानतज्ञ एव्हीएम जी. पी. शर्मा यांनीही एल निनोचा प्रभाव २०२७ च्या सुरुवातीपर्यंत टिकण्याची शक्यता मांडली आहे. एल निनोमुळे भारतातील प्रत्येक भागात पाऊस कमीच पडेल किंवा थंडी पडणारच नाही, असा सरसकट निष्कर्ष काढता येत नाही. मात्र, पर्जन्यमान आणि तापमानाच्या प्रादेशिक समीकरणांमध्ये बदल होण्याची शक्यता वाढते.

शेती आणि जनजीवनावर परिणाम

भारतीय हवामान विभागाच्या नोव्हेंबरच्या दीर्घकालीन अंदाजानुसार देशाच्या बहुतांश भागांत कमाल तापमान सरासरीपेक्षा अधिक राहण्याची शक्यता आहे. अनेक भागांत किमान तापमान अधिक राहू शकते; मध्य आणि पूर्व भारतातील काही भाग याला अपवाद ठरतील. दक्षिण द्वीपकल्पीय भारतात नोव्हेंबरमधील पाऊस सरासरीच्या ७७ टक्क्यांपेक्षा कमी राहण्याचा अंदाज आहे. त्यामुळे एक-दोन दिवसांची तापमानघट म्हणजे देशभर कडाक्याचा हिवाळा सुरू झाला, असे मानणे शास्त्रीयदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही.

हवामानातील बदलांचा परिणाम पर्यटन आणि अर्थव्यवस्थेवरही होतो. हिमालयीन पर्यटनस्थळांवर बर्फवृष्टीमुळे पर्यटकांची संख्या वाढू शकते; परंतु वाहतूक विस्कळीत झाल्यास पर्यटन व्यवसायाला फटका बसतो. शेतीसाठीही हा काळ महत्त्वाचा आहे. रब्बी पिकांची पेरणी, जमिनीतील ओलावा, पाण्याचे नियोजन आणि काढणीला आलेल्या पिकांचे संरक्षण यासाठी अचूक हवामान अंदाज आवश्यक आहे. अवकाळी पाऊस किंवा तापमानातील अचानक बदल शेतकऱ्यांचे आर्थिक गणित बिघडवू शकतात. तीव्र थंडीच्या संपर्कामुळे शरीराचे तापमान कमी होण्याचा, म्हणजे हायपोथर्मियाचा धोका संभवतो. त्यामुळे स्थानिक प्रशासनाने आरोग्य यंत्रणा, निवारा व्यवस्था आणि हवामानविषयक पूर्वसूचना यांना प्राधान्य द्यायला हवे. निसर्गाचे ऋतुचक्र बदलत आहे, एवढेच म्हणण्यापेक्षा त्यातील अनिश्चितता आणि टोकाच्या घटनांची तीव्रता समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

स्रोत: मूळ बातमी