परभणी जिल्ह्यात दिवाळी हा केवळ दिव्यांचा सण नाही, तर शेती, संस्कृती आणि भावना यांचा एकत्रित उत्सव आहे. आश्विन महिन्यापासून शेतातील नवीन धान्य घरात यायला सुरुवात होते. कापूस, सोयाबीन, उडीद, मूग, मका आणि पावसाळी भुईमूग ही पिके शेतकऱ्यांच्या घरी आलेली असतात. दसऱ्यानंतर आणि दिवाळीच्या चाहुलीला गुऱ्हाळ घरे आणि साखर कारखाने सुरू होतात. त्यामुळे आलेल्या पिकांच्या पै-पैतून कमी-अधिक आर्थिक संपन्नता यायला सुरुवात होते.
आश्विन वद्य द्वादशी ते कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा या दिवसांत हा सण वसुबारस किंवा वाघबारस, धनत्रयोदशी, नरकचतुर्दशी-लक्ष्मीपूजन, बलिप्रतिपदा-दिवाळी पाडवा आणि भाऊबीज असा साजरा केला जातो. या प्रत्येक दिवसाचे क्षण निसर्ग, शेती, आरोग्य, नातेसंबंध आणि समता तसेच आर्थिक व्यवहारातील नैतिक कर्तव्य जपण्याच्या संदर्भाने अत्यंत मौलिक आहेत. जीवनातील एकूणच अंधाराचा, म्हणजेच सर्वार्थाने वाईट गोष्टींचा नाश करून उजेडाकडे आणि विकासाकडे जाण्याचा हा सण आहे.
वसुबारस, धनत्रयोदशी आणि लक्ष्मीपूजनाचे महत्त्व
वसुबारसेला गोधन म्हणून गाय-वासरांची पूजा करण्याची प्रथा आहे. गायीपासून मिळणारे दूध आणि दिवाळीत झोंबणारी थंडी या दृष्टिकोनातून दुधापासून तयार होणारे ताक, दही, लोणी, तूप आणि आता पनीर हे स्निग्ध पदार्थ माणसांना खायला मिळतात. शेतीसाठी बैलही मिळतात, म्हणून कृतज्ञतापूर्वक वसुबारस साजरी केली जाते. शेतकऱ्यांची वसुबारस तशी जंगलातील आदिवासींची वाघबारस. जंगलात राहणाऱ्या आदिवासी बांधवांचा सामना कधी ना कधी वाघाशी होत असतो. भीती किंवा संरक्षण आणि धाडसी परंपरा यामुळे वाघ आपला देव आहे, म्हणून वाघबारस गावांच्या वेशीवर वाघोबाच्या मंदिरात जाऊन साजरी केली जाते.
दिवाळीचा दुसरा दिवस धनत्रयोदशी म्हणून साजरा केला जातो. धन्वंतरी हे वैद्याचे जनक मानले जातात, त्यांची जयंती म्हणून धन्वंतरीपूजन होते. शेतकरी शेतातून आलेल्या नव्या धान्याचे पूजन करतात. तिसरा दिवस नरकचतुर्दशी आणि लक्ष्मीपूजनाने साजरा केला जातो. भगवान श्रीकृष्णाने या दिवशी नरकासुराला ठार मारले, अशी कथा सांगितली जाते. या दिवशी त्वचा कांतिमान राहण्यासाठी आणि स्नायू बळकटीसाठी अभ्यंगस्नान केले जाते. लक्ष्मीची धनलक्ष्मी, धान्यलक्ष्मी, धैर्यलक्ष्मी, शौर्यलक्ष्मी, विद्यालक्ष्मी, कीर्तीलक्ष्मी, विजयलक्ष्मी आणि राज्यलक्ष्मी अशी आठ रूपे सांगितलेली आहेत.
बळीराजा, पाडवा आणि भाऊबीज
बलिप्रतिपदा हा बळीराजाचा दिवस मानला जातो. बळीराजा हा भक्त प्रल्हादाचा नातू होता आणि त्याचे भूलोकावर राज्य होते. सर्व प्रजा शेतकरी होती. बळीराजा प्रजेच्या कल्याणासाठी दिवसरात्र झटत असे, म्हणून शेतकऱ्यांना बळीचे लेकरं म्हणतात. विष्णूंनी बळीराजाला एक दिवस भूलोकावर येऊन आपल्या प्रिय प्रजेला, म्हणजेच शेतकऱ्यांना भेटण्याची परवानगी दिली. बळीराजा आपल्या शेतकरी लेकरांना भेटण्यासाठी पृथ्वीतलावर येतो, तोच दिवस म्हणजे बलिप्रतिपदा. शेतकरी गावागावांत हजारो पणत्यांची आरास करून हा दिवस साजरा करतात. विक्रम संवत कालगणनेचा प्रारंभही याच पाडव्याच्या दिवसापासून होतो. या दिवशी गोवर्धनपूजनही करतात. भाऊबीज हा बहीण-भावाच्या नात्याचा सण असून, या दिवशी यमराज आपली बहीण यमी हिच्या घरी गेला होता, अशी कथा आहे.
शेतकऱ्यांची दिवाळी चिंतेच्या सावटाखाली
अनेकांची दिवाळी आणि शेतकऱ्यांची दिवाळी यामध्ये निश्चित फरक आहे. शेत पिकल्यावर शेतकऱ्यांचे जीवन पिकत असते. यंदा बेताचा झालेला पाऊस, दुष्काळी परिस्थिती आणि कापूस, सोयाबीन, मका, ऊस पिकांचा कमी येत असलेला उतारा याचा फटका शेतकऱ्यांच्या खिशाला बसतो. हमीभावासाठी दिवाळीतही शेतकऱ्यांना आंदोलने करावी लागतात. पीकविमा अग्रीम रक्कम सर्व शेतकऱ्यांना मिळालीच पाहिजे. शेतकऱ्यांची दिवाळी गोड करण्यासाठी शुभेच्छांची नव्हे, तर कृतीची गरज आहे, असे या लेखात मांडण्यात आले आहे.
स्रोत: मूळ बातमी
Leave a Reply