पशुधनाचे आरोग्य, दूध उत्पादन, शरीरस्थिती आणि प्रजननक्षमता टिकवून ठेवण्यासाठी योग्य पोषण व्यवस्थापन अत्यंत महत्त्वाचे असते. दुष्काळप्रवण भागात ज्वारीचा कडबा, गव्हाचे काड आणि इतर वाळलेल्या चाऱ्यावर पशुधनाची उपजीविका अवलंबून असते. अशा चाऱ्यामध्ये काही आवश्यक पोषक घटकांची कमतरता असू शकते. त्यामुळे जनावरांचे वजन कमी होणे, दूध उत्पादन घटणे, प्रजननक्षमता कमी होणे आणि रोगप्रतिकारक शक्तीवर परिणाम होणे अशा समस्या उद्भवू शकतात.
नॅनो तंत्रज्ञान म्हणजे काय?
नॅनो तंत्रज्ञानामध्ये साधारणतः एक ते शंभर नॅनोमीटर आकारमानाच्या पदार्थांचे गुणधर्म आणि उपयोग यांचा अभ्यास केला जातो. पदार्थांचा आकार अत्यंत सूक्ष्म झाल्यावर त्यांच्या पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ, रासायनिक अभिक्रियाशीलता आणि काही भौतिक-रासायनिक गुणधर्म बदलू शकतात. या वैशिष्ट्यांचा उपयोग औषध वितरण, निदान, जैवतंत्रज्ञान आणि पशुपोषणासारख्या क्षेत्रांमध्ये करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. पशुपोषणामध्ये नॅनो तंत्रज्ञानाचा संभाव्य उपयोग प्रामुख्याने खनिजांचे प्रभावी वितरण, विशिष्ट पोषक घटकांचे संरक्षण आणि शरीरामध्ये त्यांचा उपयोग सुधारण्याशी संबंधित आहे.
नॅनो झिंक, सेलेनियम आणि कॉपरचे फायदे
झिंक हे जनावरांच्या शरीरातील अनेक एन्झाइमच्या कार्यासाठी, त्वचेच्या आरोग्यासाठी, उतींच्या दुरुस्तीसाठी आणि सामान्य रोगप्रतिकारक कार्यासाठी आवश्यक असलेले सूक्ष्म खनिज आहे. नॅनो झिंकच्या साह्याने झिंकचे वितरण आणि जैव उपलब्धता सुधारता येते का, याचा अभ्यास केला जात आहे. सेलेनियम हे शरीरातील अँटिऑक्सिडंट संरक्षण यंत्रणेमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावणारे सूक्ष्म खनिज आहे. नॅनो सेलेनियमच्या माध्यमातून त्याचे प्रभावी वितरण आणि अँटिऑक्सिडंट कार्यामध्ये सुधारणा होण्याची शक्यता तपासली जात आहे. मात्र सेलेनियमचे सुरक्षित आणि विषारी प्रमाण यांमधील अंतर तुलनेने कमी असल्यामुळे त्याचा वापर विशेष काळजीपूर्वक करणे आवश्यक आहे. तांबे हे लोहाच्या चयापचयासाठी, संयोजी उतींच्या निर्मितीसाठी आणि विविध एन्झाइमच्या कार्यासाठी आवश्यक आहे. नॅनो स्वरूपातील खनिजांचा उपयोग पारंपरिक खनिजांच्या तुलनेत कितपत फायदेशीर आहे, यासाठी नियंत्रित संशोधनाची गरज आहे.
सुरक्षितता आणि खबरदारी
नॅनो खनिज पूरक वापरण्यापूर्वी चारा आणि आहारातील खनिजांचे मूल्यमापन करावे. उत्पादनाची रासायनिक रचना, कणांचा आकार, शुद्धता, स्थिरता, जैव उपलब्धता आणि विषारी परिणाम यांचे पुरावे तपासावेत. मानवी वापरासाठी तयार केलेली नॅनो पूरक किंवा शेतीसाठी तयार केलेली नॅनो खते पशुखाद्य म्हणून वापरू नयेत. तज्ज्ञांच्या सल्ल्याशिवाय किंवा पुरेशा सुरक्षितता पुराव्यांशिवाय नॅनो पूरकांचा नियमित व्यावसायिक वापर सुरू करू नये. दुष्काळग्रस्त भागातील पशुपालकांसाठी कोणत्याही नवीन तंत्रज्ञानाची उपयुक्तता केवळ वैज्ञानिक परिणामांवर अवलंबून नसून त्याच्या खर्चावरही अवलंबून असते. त्यामुळे पारंपरिक खनिज मिश्रण आणि नॅनो खनिज पूरक यांची तुलना करून प्रति जनावर प्रतिदिनचा खर्च, दूध उत्पादनातील बदल आणि उपचारांवरील खर्च यांचा अभ्यास करावा, असे पशुतज्ज्ञ डॉ. शिवाजी वाघ यांनी मांडले आहे.
स्रोत: मूळ बातमी
Leave a Reply