पुण्यातील संशोधन संस्थांनी खगोलशास्त्र क्षेत्रात आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मोठी कामगिरी केली आहे. इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स एज्युकेशन अँड रिसर्च, पुणे आणि नॅशनल सेंटर फॉर रेडिओ ॲस्ट्रोफिजिक्स, पुणे येथील शास्त्रज्ञांनी विश्वातील पहिल्या अशा महाकाय रेडिओ आकाशगंगेचा शोध लावला आहे. या गॅलेक्सीच्या केंद्रस्थानी असलेल्या महाकाय कृष्णविवराने तब्बल चार वेळा शक्तिशाली ऊर्जा निर्माण करण्याची चक्रे पूर्ण केली आहेत.
जागतिक शास्त्रज्ञांच्या संयुक्त प्रयत्नातून या अत्यंत दुर्मिळ रेडिओ आकाशगंगेचे रहस्य उलगडले आहे. जीएमआरटी, व्हीएलए आणि मीरकॅट या तीन बलाढ्य दुर्बिणींच्या साहाय्याने हे महत्त्वपूर्ण संशोधन करण्यात यश आले आहे.
४.२ दशलक्ष प्रकाशवर्ष पसरलेली एस आकाराची रचना
J023721.13-010528.5 असे नाव देण्यात आलेली ही रेडिओ आकाशगंगा तब्बल ४.२ दशलक्ष प्रकाशवर्ष इतकी विस्तीर्ण पसरलेली आहे. या आकाशगंगेचा आकार इंग्रजीतील एस अक्षरासारखा वैशिष्ट्यपूर्ण असून, तिच्या या रचनेमुळे तिच्या अत्यंत गुंतागुंतीच्या आणि ऐतिहासिक भूतकाळाची माहिती समोर आली आहे. विश्वात आतापर्यंत आढळलेल्या एस आकाराच्या रेडिओ गॅलेक्सीजपैकी ही एक सर्वात मोठी गॅलेक्सी मानली जात आहे.
कृष्णविवराची एकापाठोपाठ चार सक्रियता
सामान्यत: कोणत्याही रेडिओ गॅलेक्सीमधील केंद्रस्थानी असलेले कृष्णविवर एकदाच शक्तिशाली कणांचे जेट अवकाशात उत्सर्जित करते. यापूर्वी केवळ सहा गॅलेक्सींमध्ये जास्तीत जास्त तीन वेळा अशी जेट सक्रियता आढळून आली होती. मात्र, पुण्याच्या शास्त्रज्ञांनी शोधलेली ही जगातील पहिलीच क्वाड्रपल-डबल गॅलेक्सी ठरली आहे, जिथे कृष्णविवराने चार वेळा वेगवेगळ्या कालखंडात स्वतःला पुन्हा सक्रिय केले आहे.
या गॅलेक्सीमध्ये शास्त्रज्ञांना तेजस्वी भागांच्या चार स्वतंत्र जोड्या सापडल्या आहेत. या हॉटस्पॉट्सचे वय ६ दशलक्ष ते २१ दशलक्ष वर्षे जुने असल्याचे स्पष्ट झाले असून, चौथी आणि सर्वात नवीन जेट सक्रियता काही दशलक्ष वर्षांपूर्वीच सुरू झाली असावी, असा शास्त्रज्ञांचा अंदाज आहे.
या महत्त्वाच्या जागतिक संशोधनाचे नेतृत्व आयआयएसईआर पुणेचे पीएचडी संशोधक पवन खाडेकर यांनी केले आहे. हे संशोधन त्यांनी एनसीआरए-टीआयएफआरचे प्राध्यापक धरम वीर लाल आणि आयआयएसईआर पुणेचे प्राध्यापक रमणा अत्रेय यांच्या मार्गदर्शनाखाली पूर्ण केले.
या संशोधनासाठी शास्त्रज्ञांनी भारताची जायंट मीटरवेव्ह रेडिओ टेलिस्कोप, पुणे, अमेरिकेची व्हेरी लार्ज अॅरे आणि दक्षिण आफ्रिकेची मीरकॅट दुर्बीण या तीन बलाढ्य रेडिओ टेलिस्कोपकडील डेटा गोळा करून त्याचा सखोल अभ्यास केला. या जागतिक सहकार्यामुळेच या आकाशगंगेचा प्राचीन इतिहास उलगडणे शक्य झाले.
स्रोत: मूळ बातमी
Leave a Reply