खानदेशातील प्रकाशा हे गाव तापी, गोमाई आणि पुलिंदा या तीन नद्यांच्या त्रिवेणी संगमावर वसले आहे. पौराणिक श्रद्धा, पुरातत्त्वीय वारसा आणि प्राचीन मंदिरांच्या वैभवाने समृद्ध असलेल्या या तीर्थक्षेत्राला ‘दक्षिण काशी’ म्हणूनही ओळखले जाते. संपूर्ण भारतात प्रकाशा नावाचे हे एकमेव गाव असून पुराणकाळापासूनच त्याचे हेच नाव असल्याचे श्लोकांतून स्पष्ट होते.
स्कंदपुराणाच्या सहाव्या खंडातील तापी माहात्म्यात प्रकाशा तीर्थक्षेत्राचा महिमा सांगणारे अनेक अध्याय आहेत. नवव्या अध्यायातील श्लोकांत भगवान शंकर आपला पुत्र कार्तिक स्वामींना सांगतात की, जिथे पयोठणी नदी प्रकट झाली आहे, ते प्रकाशा तीर्थक्षेत्र सर्व पापांचा नाश करते. भूतलावर हे पवित्र क्षेत्र सर्व देवांनाही दुर्लभ असून उत्तरायण काळात येथील तापी नदीत स्नान केल्यास सर्व पापांचा नाश होतो, अशी श्रद्धा आहे.
प्राचीन वारसा आणि उत्खनन
प्रकाशाशी संबंधित एकूण दोन ताम्रपट आणि नऊ शिलालेख उपलब्ध आहेत. ताम्रपट इसवी सन ५५० आणि ८२० सालातील असून एक शिलालेख यादवकाळातील म्हणजे इसवी सन १२३४ सालचा आहे, तर उर्वरित सर्व मराठा काळातील आहेत. हे सर्व शिलालेख येथील विविध मंदिरांवर आजही पाहता येतात. भारतीय पुरातत्त्व खात्याने इसवी सन १९५५ मध्ये प्रकाशा, सावळदा, बहुरूपा आणि कुकरमुंडे या तापी तीरावरील ठिकाणी बी. के. थापर यांच्या मार्गदर्शनाखाली उत्खनन केले. त्यात ताम्रपाषाण युगातील सावळदा, माळवा आणि जोर्वे संस्कृतींचे अवशेष सापडले. उत्तर भारतीय आणि दक्षिण भारतीय संस्कृतींचा सुंदर मिलाफ येथे घडून आला होता, त्यामुळे प्रकाशा हे सांस्कृतिक संगमस्थळही ठरते.
मंदिरांचे वैभव
तापी माहात्म्यात प्रकाशातील सिद्धेश्वर आणि गौतमेश्वर या दोन प्रमुख मंदिरांचा उल्लेख आहे. दुर्वास ऋषींच्या आशीर्वादाने सिद्धेश्वराच्या दर्शनाने आणि तापीस्नानाने मनोरथ नावाच्या गंधर्वाला मुक्ती मिळाल्याची कथा यात येते. गौतम ऋषींचा एकदा येथे निवास होता; सिंहस्थ पर्वणी उत्सवाला ते त्र्यंबकेश्वरी जाऊ शकले नाहीत, तेव्हा त्यांच्या हातातील अक्षमाला जिथे पडली तिथे महादेवाचे मंदिर बांधून त्यांनी उत्सव साजरा केला, त्यामुळे त्या मंदिराला गौतमेश्वर हे नाव मिळाले. पुष्पदंतेश्वराचे प्राचीन मंदिर हे प्रकाशाच्या वैभवात भर घालते; असे मंदिर काशीतही नाही, असा श्लोकांत उल्लेख आहे. त्रिवेणी संगमावरील संगमेश्वर मंदिराची निर्मिती शके १६६७ म्हणजे इसवी सन १७४५ मध्ये कदमबांडे घराण्याने केल्याचे शिलालेखात कोरले आहे. केदारेश्वर आणि काशी विश्वेश्वर ही दोन मंदिरे एकमेकांना लागून असून त्यांचा सभामंडप एकत्रित आहे; समोर ८५ फूट उंचीची दीपमाळ हे या मंदिराचे आगळेवेगळे वैशिष्ट्य आहे. केदारेश्वर हे प्रकाशातील सर्वात प्राचीन शिवमंदिर मानले जाते. आजही प्रकाशात शंभराहून अधिक केवळ शंकराची मंदिरे आहेत. पूर्वी येथे असलेल्या सूर्यमंदिरावरील इसवी सन १२३३-३४ मधील शिलालेखावरून यादवकाळात हरिहर भट आणि महादेव भट या दोन बंधूंनी त्याची निर्मिती केल्याचे समजते. चारही धाम यात्रा करून जोपर्यंत प्रकाशाचे दर्शन घेत नाही, तोपर्यंत तीर्थयात्रा संपूर्ण होत नाही, अशी मान्यता असल्याने विविध राज्यांतून भाविक येथे येतात.
स्रोत: मूळ बातमी
Leave a Reply